Sú var tíðin fyrir 92 árum að þrettán útgerðarmenn, skipstjórar og vélstjórar tóku sig saman og hófu framleiðslu á netum úr innfluttum hampi frá Marokkó og Filippseyjum. Mikill skortur var á efnum til veiðarfæragerðar á þessum árum og þetta var fyrsti vísirinn að því sem koma skyldi – Hampiðjunni sem nú er alþjóðlegt stórfyrirtæki og með 30% markaðshlutdeild í þjónustu við fiskeldi á Norður-Atlantshafi. „Írar voru á þessum tíma mjög framarlega í textíliðnaði og keypt voru tæki frá Írlandi til að kemba hampinn og snúa saman í garn,“ segir Hjörtur Erlendsson, forstjóri Hampiðjunnar, um upphafsár fyrirtækisins. Reist var hús í Stakkholti í Reykjavík á tveimur hæðum, alls 420 fermetrar. Á neðri hæðinni voru vélar til að vinna hampinn og þeirri efri netaverkstæði þar sem netin voru handhnýtt. Viðskiptavinirnir voru fyrirtæki út um allt land sem keyptu efni af Hampiðjunni til eigin veiðarfæragerðar. Hampiðjan hins vegar var í samstarfi við BÚR (Bæjarútgerð Reykjavíkur) og þróaði með þeim veiðarfæri. „Þegar við höfðum þróað veiðarfærin létum við viðskiptavini okkar hafa teikningarnar og þeir keyptu efnin af okkur. Þetta voru lítil fyrirtæki sem höfðu ekki styrk sjálf til þess að þróa veiðarfærin en Hampiðjan hafði fjárhagslegt afl til nýsköpunar af þessu tagi,“ segir Hjörtur. Útrásin hefst Hampiðjan tók strax þá stefnu að reka ekki veiðarfæraverkstæði á Íslandi í samkeppni við viðskiptavini sína. Þess í stað hófst sú vegferð fyrirtækisins að eignast netagerðir erlendis. „Við stofnuðum netaverkstæði í Namibíu og Nýja-Sjálandi og keyptum netaverkstæði í Kanada og annað í Seattle. Við settum því upp netaverkstæði eins langt frá Íslandi og hugsast gat til að vera ekki í samkeppni við viðskiptavini okkar.“ Hjörtur Erlendsson og Hampiðjan fengu viðskiptaverðlaun Viðskiptablaðsins og Frjálsrar verslunar 2022 © Eyþór Árnason (Eyþór Árnason) Þegar kvótakerfið var innleitt á Íslandi fækkaði skipum jafnt og þétt. Netaverkstæðunum fækkaði einnig. Með tíð og tíma runnu þau saman í Fjarðarnet sem var í meirihlutaeigu Hampiðjunnar og sá um rekstur á netaverkstæðum utan Reykjavíkur. 2019 voru Fjarðarnet og Veiðarfæradeild Hampiðjunnar sameinuð í nýtt fyrirtæki, Hampiðjuna Ísland, sem nú annast allan íslenska markaðinn og er með starfsemi í Reykjavík, Ólafsvík, Ísafirði, Akureyri, Neskaupstað og Vestmannaeyjum. Fjarðanet var með þjónustu fyrir fiskeldið á Austfjörðum og það var fyrsti vísirinn að fiskeldisþjónustu Hampiðjunnar, Vónin og Mørenot Árið 2016 eignaðist Hampiðjan færeyska fyrirtækið Vónin. Fiskeldi var þá komið vel á veg í Færeyjum og Vónin þjónustaði fiskeldisfyrirtæki sem þar voru að vaxa upp, þar á meðal Bakkafrost, eina glæsilegustu laxavinnslu heims. „Á þann hátt byrjum við eiginlega í þjónustu við fiskeldi,“ segir Hjörtur. Með kaupunum á Vónin komst Hampiðjan með eftirtektarverðum hætti inn á markað fiskeldisfyrirtækja. Þar með var þó ekki látið staðar numið. Árið 2023 keypti Hampiðjan norska fyrirtækið Mørenot sem er mjög öflugt í fiskeldisþjónustu eftir allri norsku ströndinni. Mørenot þjónustar netin, þvær þau og gerir við auk þess að hanna og framleiða fiskeldisnet og allt sem þeim tilheyrir. Eftir kaupin á Mørenot var fiskeldishluti Hampiðjunnar orðin umtalsverður. Um síðustu áramót voru Hampiðjan Ísland, Vónin og Mørenot sameinuð í eitt fyrirtæki sem heitir Eldi. Fyrirtækið er með 14 þjónustustöðvar víða um heim og stærsti markaðurinn er Noregur. Einnig eru mikil umsvif í Færeyjum, Íslandi, Kanada, Hjaltlandseyjum, Skotlandi og Spáni. Hörð samkeppni Á síðasta ári stóð fiskeldishlutinn undir 34% af veltu Hampiðjunnar. Samanlögð velta fyrirtækisins var 17,5 milljarðar króna. Hampiðjan er þannig einn af stóru aðilunum sem þjóna fiskeldi á Norður-Atlantshafi. Markaðshlutdeildin er talin nema um 30% á Norður-Atlantshafi. „Við erum í samkeppni við góð fyrirtæki og reynum ávallt að ná meiri markaðshlutdeild. Við höfum þá sérstöðu að reka mun fleiri þjónustustöðvar en þau fyrirtæki sem við keppum við. Sá aðili sem kemst næst okkur rekur sex þjónustustöðvar. Okkar beinu tengsl við fiskeldisfyrirtækin eru því mikil og það gefur okkur forskot,“ segir Hjörtur. Fyrirtækið hefur líka þá sérstöðu að framleiða sjálft allt það efni sem tengist þjónustu þess við sjóeldi. Í Litháen eru framleiddir þræðir, garnið fléttað og búin til hnýtt net og hnútalaus net. Í Litháen eru líka tvö stór netaverkstæði í eigu Hampiðjunnar, Vónin Lithuania og Mørenot Baltic, sem sérhæfa sig í framleiðslu á veiðarfærum og fiskeldiskvíum úr efnum sem eru framleidd hjá þriðja fyrirtæki Hampiðjunnar í Litháen, Hampidjan Baltic, en þar eru framleiddir þræðir,net, veiðarfærefni og ofurkaðlar. Launaumhverfið Í svokölluðum mjúkum netum er hægt að nota saumavélar til að sauma saman netin en sífellt vinsælla er meðal fiskeldisfyrirtækja að nota mjög stíf net úr pólýetýlen plasti sem saumavélar ráða ekki við vegn stífleikans. Þau þarf því að sauma saman í höndum og er sú framleiðsla því mun mannaflsfrekari. Stífu netin standast mun betur ágang sela og sæljóna. Selir er orðnir mjög aðgangsharðir við sjókvíar í Skotlandi, Hjaltlandseyjum og suðurhluta Noregs. Í Chile eru það sæljón sem valda mestum usla. Annar kostur stífu netanna eru auðveldari neðansjávarþrif á þeim með róbótum sem fjarlægja gróður af þeim. Mikill gróður getur sest á netin yfir sumartímann. Séu þau ekki þrifin reglulega dregur úr vatnsskiptum í netunum með tilheyrandi súrefnisskorti í kvínum sem veldur því að fiskurinn étur minna, vex hægar og eykur auk þess sjúkdómahættu. Framleiðsla á stífum netum fyrir fiskeldi er mjög mannaflsfrek sem hefur því áhrif á launakostnað. Framleiðsla af þessu tagi er í nýju fyrirtæki sem Hampiðjan keypti í fyrra á Indlandi, Kohinoor . Það er eitt af þremur stærstu kaðla- og netafyrirtækjum Indlands. Teikning af 59.200 fermetra byggingu Kohinoor á Indlandi, fyrirtæki sem Hampiðjan keypti á síðasta ári. Hjá Kohinoor verður stærsta netaverkstæði í heimi fyrir framleiðslu á fiskeldiskvíum og veiðarfærum. Hampiðjan byggir þar verksmiðju, alls 59.200 fermetra. Eitt af húsunum, 28.000 fermetrar, verður netaverkstæði þar sem fyrst og fremst verða handsaumið net fyrir fiskeldisfyrirtæki. Launakostnaður Hampiðjunnar í Litháen er mjög hagstæður miðað við launakostnað á Íslandi. En launakostnaður á Indlandi er einungis einn tíundi af því sem hann er í Litháen. Af því leiðir að gríðarleg hagræðing verður í framleiðslu fyrir fiskeldi í Indlandi. Næst stærsti fiskeldismarkaður heims er Chile og þar hefur Kohinoor náð góðri fótfestu með stíf fiskeldisnet. Stærsti fiskeldisframleiðandi heims er Noregur þar sem framleidd eru 1,2 til 1,3 milljónir tonna á ári en í Chile hafa verið framleidd í kringum 800 þúsund tonn.