Alþingi hefur samþykkt ný lög um rýni á fjárfestingum erlendra aðila vegna þjóðaröryggis og allsherjarreglu. Lögin taka gildi 1. janúar 2027 og fela í sér verulega breytingu á lagaumhverfi erlendra fjárfestinga og tiltekinna viðskiptaráðstafana hér á landi. Markmið laganna er að stjórnvöld geti komið í veg fyrir að ráðstafanir, sem tryggja erlendum aðilum eignaraðild, yfirráð eða veruleg áhrif yfir innlendum rekstraraðilum, eignum þeirra eða starfsemi, gangi gegn þjóðaröryggi eða allsherjarreglu. Slík löggjöf hefur á síðustu árum orðið algengari í ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins og OECD, þar sem aukin áhersla hefur verið lögð á vernd mikilvægra innviða, aðfangakeðja, tækni og annarra grundvallarhagsmuna samfélagsins. Lögin fela í sér nýtt og íþyngjandi regluverk um viðskipti erlendra aðila við innlend fyrirtæki. Í tilteknum tilvikum verður ráðstöfun ekki hrundið í framkvæmd fyrr en hún hefur verið tilkynnt ráðherra og samþykki liggur fyrir. Það getur haft áhrif á undirbúning fjárfestinga, hlutafjárkaupa, hluthafasamninga, veðsetninga, samstarfsverkefna og annarra samninga sem tengjast starfsemi sem fellur undir lögin. Fyrir mörg innlend fyrirtæki er mikilvægt að huga að stöðu sinni gagnvart þessari nýju löggjöf. Lögin taka einkum til innlendra rekstraraðila sem starfa á viðkvæmum sviðum samkvæmt 3. gr. þeirra. Þar er meðal annars vísað til mikilvægra innviða á sviði orku, samgangna, fjarskipta, fjármálakerfis, löggæslu, heilbrigðiskerfis ofl. Þá falla undir ákvæðið mikilvæg aðföng, nýting orku og annarra jarðefna í þjóðlendum, meðhöndlun mikilvægra trúnaðarupplýsinga, hlutir með tvíþætt notagildi og annars konar mikilvæg tækni. Ráðherra skal svo setja reglugerð þar sem nánar verður tilgreint hvaða starfsemi fellur undir viðkvæm svið. Sú reglugerð verður þýðingarmikil fyrir framkvæmd laganna og getur ráðið því hvort tiltekið fyrirtæki, ákveðin aðfangakeðja, hugbúnaður, gagnavinnsla, þjónusta eða tækni fellur innan eða utan rýni samkvæmt lögunum. Breytingar í meðförum þingsins Frumvarpið tók nokkuð jákvæðum breytingum í meðförum Alþingis. Umsagnir fyrirtækja og samtaka höfðu þar greinileg áhrif, einkum að því er varðaði 5. gr. frumvarpsins um tilkynningarskyldu vegna tiltekinna viðskipta- og samstarfssamninga og 6. gr. um frumkvæðisrýni ráðherra. Í umsögnum var meðal annars bent á að frumvarpið gæti náð til fjölda samninga sem hefðu takmarkaða þýðingu fyrir þjóðaröryggi eða allsherjarreglu, þar á meðal láns- og fjármögnunarsamninga, birgjasamninga og ýmissa rekstrar- og þjónustusamninga. Við þessum sjónarmiðum var að nokkru leyti brugðist í nefndarvinnunni og með breytingartillögum, sér í lagi frá 2. minnihluta nefndarinnar. Almenn rýni láns- og fjármögnunarsamninga féll brott. Sú breyting hefur verulega þýðingu fyrir fjármálamarkaðinn, innviðafyrirtæki og önnur félög sem reiða sig á erlenda fjármögnun eða þátttöku erlendra aðila í skuldabréfaútboðum. Einnig var þrengt að tilkynningarskyldu vegna birgja-, rekstrar- og þjónustusamninga og sérstök regla um frumkvæðisrýni vegna útboða féll brott. Viðkvæm svið og tilkynningarskyldar ráðstafanir Meginreglan samkvæmt lögunum er sú að erlendur aðili skal tilkynna ráðherra ef hann öðlast, beint eða óbeint, 25% eða meira af hlutafé eða atkvæðisrétti í innlendum rekstraraðila sem starfar á viðkvæmu sviði. Tilkynningarskylda getur einnig stofnast ef erlendur aðili öðlast veruleg áhrif eða yfirráð með öðrum hætti, jafnvel þótt formlegur eignarhlutur nái ekki 25%. Tilkynningarskyldan virkjast síðan á ný þegar eignarhlutur eða atkvæðisréttur nær eða fer yfir 33%, 50%, 75% eða 100%, eða þegar áhrif eða yfirráð aukast með sambærilegum hætti. Af þessu leiðir að lögin geta náð til fleiri ráðstafana en hefðbundinna hlutafjárkaupa. Hluthafasamningar, kaupréttir, breytiréttur, neitunarvald, sérstök samþykkisréttindi og önnur samningsbundin réttindi geta skipt máli ef þau veita erlendum aðila raunverulega aðstöðu til að hafa áhrif á stefnu, stjórn, rekstur, fjárhag, eignir eða réttindi rekstraraðila á viðkvæmu sviði. Samkvæmt lögunum skal tilkynning hafa að geyma ítarlegar upplýsingar um ráðstöfunina, aðila, helstu samningsskilmála sem þýðingu hafa, raunverulega eigendur og eigendakeðju erlenda aðilans, auk fylgigagna sem unnt er að sannreyna. Nánari fyrirmæli um form, efni og fylgigögn verða sett í reglugerð og heimilt er að ákveða að málsmeðferðin verði rafræn. Gert er ráð fyrir gjaldtöku vegna málsmeðferðarinnar, en fjárhæð gjaldsins verður ákveðin í reglugerð og frestir ráðherra byrja ekki að líða fyrr en gjaldið hefur verið greitt. Þetta undirstrikar að undirbúningur tilkynningar getur orðið sjálfstæður verkþáttur í stærri viðskiptum, ekki ósvipað því sem þekkist við samrunatilkynningar og aðrar formbundnar tilkynningar til stjórnvalda. Málsmeðferð ráðherra er tvískipt. Í fyrri fasa hefur ráðherra 15 virka daga til að taka afstöðu til þess hvort þörf sé á frekari rýni. Ef mál fer í síðari fasa bætast við 50 virkir dagar og heimilt er að framlengja þann frest um allt að 25 virka daga. Þessir frestir kunna að vera eðlilegir í stærri yfirtökum en geta haft verulega áhrif í viðskiptum þar sem fjármögnun, afhending, útboð eða lokun viðskipta ræðst af þröngum tímaramma. Ráðherra getur samþykkt ráðstöfun, samþykkt hana með skilyrðum eða bannað hana. Lögin gera jafnframt ráð fyrir úrræðum vegna brota, þar á meðal ógildi ráðstafana, óvirkum réttindum, dagsektum og öðrum íhlutandi ráðstöfunum. Slík úrræði verða væntanlega aðeins notuð í sérstökum tilvikum, en þau sýna að lögin geta haft veruleg réttaráhrif. Framkvæmdin ræður miklu Þótt frumvarpið hafi tekið breytingum til hins betra í þinglegri meðferð standa eftir álitaefni sem ráðast munu af því hvernig lögunum verður beitt í framkvæmd. Skilgreiningar á verulegum áhrifum, yfirráðum og tengdum aðilum eru matskenndar og geta kallað á vandasamt mat í einstökum tilvikum. Ráðherra hefur jafnframt talsvert svigrúm við setningu reglugerða, þar á meðal um nánari afmörkun viðkvæmra sviða, undanþágur tiltekinna samningstegunda og mögulegar undanþágur fyrir aðila frá samstarfs- eða bandalagsríkjum. Lög um rýni á erlendum fjárfestingum er ekki ætlað að takmarka erlendar fjárfestingar almennt. En fram hjá því verður ekki litið að þau breyta og flækja lagaumhverfið með þeim hætti að tiltekin viðskipti og samningar verða háð formbundinni rýni stjórnvalda. Tíminn á eftir að leiða í ljóst hvort framkvæmdin verði nægilega skilvirk til að þjóna þeim öryggishagsmunum sem lögunum er ætlað að vernda, án þess að skapa óþarfa tafir eða óvissu í eðlilegum viðskiptum. Sporin hræða í þessum efnum og fátt sem gefur tilefni til að ætla að löggjöfin eigi ekki eftir að vinda upp á sig á kostnað samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Höfundar eru lögmenn hjá Lögfræðistofu Reykjavíkur. Greinin birtist fyrst í Viðskiptablaðinu .