Innlent | Morgunblaðið | 17.6.2026 | 10:00 Engin ástæða til að gráta fjársjóðinn Már telur ólíklegt að þau handrit sem flutt voru með Höfðaskipinu hafi verið sérlega verðmæt. mbl.is/Hari Elínborg Una Einarsdóttir [email protected] Setja bókamerki Már Jónsson, prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands og ævisagnaritari Árna Magnússonar handritasafnara, efast um að mikil menningarsöguleg verðmæti hafi verið um borð í Höfðaskipinu sem fórst árið 1682 á leið sinni frá Íslandi til Kaupmannahafnar. Hannes Þorleifsson var um borð en hann gegndi embætti konunglegs fornfræðings og hafa einhverjir talað um hann sem forvera Árna Magnússonar. Már telur það ekki réttnefni. „Ég fullyrði það að Hannes Þorleifsson var ekki með handrit sem skipta nokkru máli,“ segir hann. Morgunblaðið fjallaði í síðustu viku um áform fornleifafræðinga sem starfa við HÍ um að hefja leit að flaki Höfðaskipisins á hafsbotni við Langanes á norðaustanverðu landinu í sumar. Ákveðið var að leggjast í verkefnið undir lok árs 2024 en í umfjöllun um málið á vef háskólans kemur fram að íslensk miðaldahandrit og aðrir dýrmætir gripir sem Hannes hafði safnað hafi verið um borð í skipinu. Þá segir að talið sé að afrit af Sturlunga sögu hafi verið eitt af handritunum sem glötuðust og að það hafi verið í eigu móður Hannesar sem bjó á Þingeyrum. Aðstandendur verkefnisins hafa afmarkað nokkurra tuga ferkílómetra svæði út af Langanesi sem byrjað verður á að rannsaka í von um að finna skipið. Ástæðan fyrir því að byrjað er að leita þar er að í skriflegum samtímaheimildum kemur fram að skipið og farmur þess hafi sokkið úti fyrir Langanesi. Langanes eða Noregur? Til að byrja með bendir Már hins vegar á að annálum beri ekki fullkomlega saman um að skipið hafi sokkið þar. Í Mælifellsannál sem er skrifaður snemma á 18. öld kemur fram að talað hafi verið um að „eigi hefði mörg ár ríkara skip siglt af Island“ og að það hafi týnst „fyrir ofsaveðri, að menn héldu, með öllu saman, mönnum og góss“ en ekki segir hvar skipið á að hafa farist. Í Fitjaannál segir að skipið hafi forgengist fyrir Langanesi í framsiglingu með góssi og mönnum og í Eyrarannál er líka talað um að skipið hafi brotnað í norðvestanveðri undir Langanesi „að menn meintu, því þar rak upp nokkuð af góssinu, en týndust menn allir.“ Í enn öðrum annál, Sjávarborgarannál, kemur aftur á móti fram að Höfðaskipið hafi farist við strendur Noregs og að einhverjir hafi komist lífs af. „Forgekk Höfðaskip við Noreg. Komust af fjórir menn í bátnum, því það var við blindsker. Þar drukknuðu Hannes og Daði sýslumaður,“ segir í þeim annál. „Einn annállinn segir að þetta hafi gerst við Noreg og það er eins og höfundurinn hafi þá heyrt af þessum fjórum sem komust af,“ segir Már. „En þetta er auðvitað bara ein lína. En það er nú oft þannig í annálum að það er bara ein lína og maður þarf að meta hvort hinir annálarnir séu háðir hver öðrum og allt það. En þarna er að minnsta kosti önnur saga sem þarf auðvitað að taka tillit til.“ Alls ekki ljóst Þá segir hann að taka þurfi tillit til einnar heimildar enn, bréfabókar Þórðar biskups, en 14. mars 1683, nokkrum mánuðum eftir að Höfðaskip á að hafa farist, skrifar hann að honum hafi borist bréf að austan um að timbur úr hafskipi og tunnur með lýsi, floti og tólg hafi rekið upp á strönd og voru þær merktar SR en kaupmaðurinn á Höfðaskipi hét Sven Hanson Renner. „Þórður dregur þá ályktun að sé þetta rétt þá sé það mikil sorg vegna þeirra góðu manna sem voru á skipinu,“ segir Már en bætir við að hugsanlegt sé að skipverjar hafi ákveðið að létta á skipinu með því að losa sig við farm. „Það er alls ekki ljóst hvort skipið fórst þarna eða nákvæmlega hvort það var þarna suður af Langanesi,“ segir Már að lokum um leitarsvæðið sem hefur verið afmarkað. „Að minnsta kosti myndi ég ekki fara út í eitthvert milljóna verkefni út frá þessum staðreyndum.“ Enginn forveri Árna Hvað varðar farminn um borð og þátt Hannesar segir Már að þær upplýsingar sem hafa komið fram í tengslum við leitina að Höfðaskipi séu ekki nákvæmar. Í fyrri umfjöllun Morgunblaðsins um leitina að Höfðaskipi kom fram að Hannes Þorleifsson, sem var skipaður í embætti fornfræðings Danakonungs ári áður en Höfðaskipið fórst, hafi verið eins konar forveri Árna Magnússonar handritasafnara. Már segir ekki mikið til í því. „Það er ekkert sem bendir til þess að Hannes hafi verið neitt sérstaklega að reyna að ná handritum,“ segir hann. Af því sem vitað er um Hannes segir Már að hann hafi líklega verið fæddur árið 1655 á Þingeyrum og var hann skráður í Hafnarháskóla haustið 1675. Hann virðist fljótt hafa orðið vel tengdur inn í háskólasamfélagið og gaf Tómasi Bartholín yngri til að mynda Jónsbókarhandrit árið 1678, en sá var sonur Tómasar Bartholíns prófessors í læknisfræði sem réð ríkjum við háskólann. „Þann 7. júní 1681, þegar hann var 25, 26 ára, var hann sem sagt skipaður í embætti konunglegs fornfræðings sem var mjög hátt skrifað embætti. Það hefur væntanlega verið í gegnum þessi tengsl hans við Bartholínana,“ segir Már. Erindisbréf Hannesar var lesið upp á Alþingi þá um sumarið en í því kom fram að hann átti að gefa út nokkur íslensk fornrit árlega með danskri og latneskri þýðingu ásamt skýringum. Hann átti að útvega bókasafni konungs gömul og fágæt handrit sem hann átti að afrita og þýða en líka skrifa ítarlega sögu Íslands frá landnámi til samtíðarinnar, sem og náttúrusögu landsins. Að auki átti hann að safna áletrunum og semja skýrslur um íslenskar fornminjar en jafnframt leita eftir athyglisverðum náttúrugripum til varðveislu í safni konungs. „Þetta er mjög ítarlegt og mjög metnaðarfullt bréf sem maður ímyndar sér að geti kannski verið einhvers konar hluti af stefnuskrá hans. Þetta er eitthvað sem maður getur ímyndað sér að hann myndi vilja gera,“ segir Már en bendir jafnframt á að engin sérstök einbeiting hafi verið á handrit í embættislýsingunni. Svolítið goðsögulegt Hins vegar fari engum samtímasögum af söfnun Hannesar á handritum og hvað hafi verið af þeim um borð í Höfðaskipinu. Árni Magnússon frétti á sínum tíma af örlögum Hannesar og Höfðaskipsins og fór að grennslast fyrir um hvort og þá hvaða verðmætu handrit væru þar um borð en árið 1697 skrifaði hann Birni Þorleifssyni biskupi á Hólum til að spyrjast fyrir um bækurnar sem Hannes tók með sér frá Íslandi 15 árum áður. Árni tók fram að Þorlákur Jónsson, nýlátinn í Kaupmannahöfn, hefði þá fullyrt við Árna að Hannes hefði „býsna rusl af pergamentsbókum fengið frá Þorsteini Þorleifssyni, sem með honum án efa týnst hefur.“ Hann nefndi Njálu, Kirjalax sögu og Karlamagnús sögu en Már segir að allar þær sögur hafi verið til í mörgum eintökum. Björn sendi Árna þessar upplýsingar en honum hefur greinilega ekki þótt svarbréfið merkilegra en svo að hann var búinn að týna því vorið 1700 og bað Björn þá um að senda upplýsingarnar aftur, að viðbættri fyrirspurn um það „hverjar af þeim voru á perment eða pappír“. Svarbréf Björns við þessari síðari fyrirspurn er ekki varðveitt. Þetta þykir Má, sem hefur rannsakað ævi og störf Árna ítarlega, til vitnis um að varla hafi verið um sérlega mikla dýrgripi að ræða. „Þetta gefur mér nú vísbendingu eða tilfinningu fyrir því að þetta geti nú ekki hafa verið stórmerkilegt, því þetta var einhver seðill sem Árni leggur svo bara frá sér og skiptir ekkert svo miklu máli.“ „Þetta er svona svolítið goðsögulegt,” segir Már og bætir við að sögusagnir um hvað hafi verið um borð í skipinu hafi bara haldið áfram að ágerast. „Menn eru að skrifa um að það hafi sokkið einhver ógnarleg verðmæti þarna í sjó.“ Í því samhengi segir Már að það sé rangt að verðmætt eintak af Sturlungu, sem hafi verið í eigu móður Hannesar, hafi verið um borð í Höfðaskipinu líkt og aðstandendur leitarinnar við Langanes hafa haldið fram. Sturlunga ekki um borð „Það bara stenst ekki,“ segir hann og bætir við að um hafi verið að ræða svokallaða Reykjarfjarðarbók Sturlungu sem Gísli bróðir Ingibjargar hafði átt. Hann lést árið 1679 og fyrirspurnir Árna leiddu í ljós að bókin var komin í sundur áður. „Hún var bara ónýt áður en Hannes kom til landsins og komin út um allt,“ segir Már. Í dag eru til um 30 blaðsíður af umræddu eintaki af Sturlungu sem Árni náði að skrapa saman. Að lokum segir Már að umræðan um leitina að Höfðaskipinu og fjársjóðunum sem þar kunna að hafa leynst hafi einkennst af óhemju miklum fullyrðingum. „Ef við skoðum virkilega það sem hægt er að vita um þetta, þessa örfáu vitnisburði, þá bendir ekkert til þess að Hannes hafi verið með neitt sérstaklega merkilega hluti.“ Þá fullyrðir hann að Hannes hafi ekki verið með handrit „sem skipta nokkru máli“ um borð og ítrekar að fáskiptni Árna sé til marks um það. „Ég held að hann hafi komist að þeirri niðurstöðu að þetta hafi nú ekki verið neitt til þess að fara að gráta yfir.“ Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Telja dyraverðina vera með gild réttindi Sonur Bolsonaro dæmdur í fangelsi Viktor Gísli: Geggjuð en skrítin tilfinning Engin ástæða til að gráta fjársjóðinn Jeremy Clarkson með alvarlegt krabbamein Umræðan Megi Ísland ráða sínum málum Er ástæða til að fagna í dag? Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Engin ástæða til að gráta fjársjóðinn Ekkert sem bendir til geðræns vanda Sk