Alþjóða­gjald­eyris­sjóðurinn dregur upp dökka mynd af stöðu verðbólgu og vaxta á Ís­landi í nýju áliti sendi­nefndar sjóðsins. Þótt hægt hafi á efna­hags­um­svifum og vinnu­markaðurinn hafi kólnað eru verðbólga og verðbólgu­væntingar enn of háar, launa­hækkanir meiri en fram­leiðni­vöxtur og hætta á að verðbólga reynist meiri en áður var gert ráð fyrir. Þetta er meðal bráða­birgðaniður­staðna ár­legrar út­tektar sendi­nefndar AGS á stöðu ís­lenska hag­kerfisins, sem kynntar voru í Safna­húsi klukkan 10 í morgun. Sendi­nefndin fundaði meðal annars með Kristrúnu Frosta­dóttur for­sætis­ráðherra, Ás­geiri Jóns­syni seðla­banka­stjóra og Daða Má Kristó­fers­syni fjár­málaráðherra við vinnslu út­tektarinnar. Sjóðurinn segir að aðhalds­söm peninga­stefna sé áfram við­eig­andi og að Seðla­bankinn hafi tak­markað svigrúm til að líta fram hjá ytri áföllum á meðan verðbólga og verðbólgu­væntingar séu yfir mark­miði. „Frekari vaxta­hækkanir kunna að reynast nauð­syn­legar á næstunni ef verðbólguþrýstingur verður viðvarandi eða eykst enn frekar,“ segir í áliti sendi­nefndar Alþjóða­gjald­eyris­sjóðsins. AGS spáir 1,8% hag­vexti í ár og 2,1% hag­vexti á næsta ári. Verðbólga verði hins vegar áfram há, eða 5,2% að meðaltali í ár og 3,2% árið 2027, áður en hún nálgast mark­mið Seðla­bankans í byrjun árs 2028. Sjóðurinn segir áhættuna nú halla í óhagstæðari átt: meiri líkur séu á minni hag­vexti og meiri verðbólgu en öfugt. Helstu áhættuþættir séu aukin spenna í alþjóðamálum, meiri launa­hækkanir en búist var við og truflanir í lykilút­flutnings­greinum. Mesta áhættan tengist stríðinu í Mið-Austur­löndum. Ef átökin harðna eða dragast á langinn gætu hærra orku­verð, þrengri fjár­mála­skil­yrði og minni hag­vöxtur í helstu við­skiptalöndum versnað stöðu ís­lenska hag­kerfisins veru­lega. Segja markmið fjármálaáætlunar metnaðarfull Í slíkri sviðs­mynd yrði hag­vöxtur 0,6 stigum minni í ár og 0,5 stigum minni á næsta ári. Verðbólga yrði 0,8 stigum meiri í ár og 1,7 stigum meiri árið 2027. Þótt Ís­land sé síður háð inn­fluttu elds­neyti en mörg önnur þróuð ríki og njóti hagstæðrar sam­setningar í orku­notkun segir AGS engu að síður að peninga­stefnan þurfi að vera áfram nægi­lega aðhalds­söm þar til verðbólga og verðbólgu­væntingar séu tryggi­lega komin að mark­miði. Sjóðurinn segir að hæg­fara vaxtalækkanir geti orðið við­eig­andi þegar verðbólguþrýstingur minnkar en þær þurfi að vera varfærnar og ráðast af nýjustu gögnum. Ef verðbólguþrýstingur reynist þrálátur, til dæmis vegna launa eða orku­verðs, þurfi vextir að haldast háir lengur. AGS beinir einnig sjónum að ríkis­fjár­málunum. Sjóðurinn segir ríkis­fjár­mála­stefnuna árið 2026 hæfi­lega aðhalds­sama og styðja við hjöðnun verðbólgu. Hann leggur þó ríka áherslu á að mark­miðum fjár­málaáætlunar verði fylgt eftir og að svigrúm í ríkis­fjár­málum verði byggt upp. Fjár­málaáætlun gerir ráð fyrir jafn­vægi í ríkis­fjár­málum árið 2027 og af­gangi eftir það. AGS segir þessi mark­mið hæfi­lega metnaðar­full og mikilvægt að þeim verði fram­fylgt. Skuldir hins opin­bera séu enn hærri en á Norður­löndunum og ís­lenska hag­kerfið viðkvæmt fyrir áföllum. Sjóðurinn varar sér­stak­lega við al­mennum og illa mark­vissum að­gerðum til að milda áhrif hærra orku­verðs. Tíma­bundnar að­gerðir, meðal annars lækkun virðis­auka­skatts á elds­neyti, eigi að falla niður eins og fyrir­hugað er. Slíkar að­gerðir skekki verðskila­boð og séu ekki nægi­lega mark­vissar. Ef orku­verð helst hátt lengur en nú er gert ráð fyrir segir AGS að stuðningur eigi að beinast að viðkvæmum heimilum og vera fjár­magnaður með mót­vægisað­gerðum annars staðar í fjár­lögum, svo mark­mið um af­komu ríkis­sjóðs náist. Sjóðurinn nefnir jafn­framt að ef frekari að­gerða reynist þörf geti stjórn­völd íhugað að hækka lægra virðis­auka­skattsþrepið eða þrengja þann hóp vara og þjónustu sem fellur undir það. Slíkt gæti skilað tekjum sem næmu allt að 0,5% af lands­fram­leiðslu. Þá segir AGS að auka mætti skatt­lagningu húsnæðis, meðal annars með því að tak­marka undanþágu frá fjár­magns­tekju­skatti vegna sölu­hagnaðar af íbúðar­húsnæði og hækka fast­eigna­skatt á óbyggðu landi. Á út­gjalda­hlið telur sjóðurinn svigrúm til hag­ræðingar og endur­for­gangs­röðunar. Þar nefnir hann meðal annars betri árangur í mennta­kerfinu þrátt fyrir óbreytt út­gjalda­stig, endur­skoðun út­gjalda til tóm­stunda- og afþreyingarþjónustu og aðhald í launa­kostnaði hins opin­bera. AGS segir launa­hækkanir áfram meiri en fram­leiðni­vöxt. Það auki verðbólguþrýsting og veki áhyggjur af sam­keppnis­hæfni. Sjóðurinn leggur til að launa­myndun verði endur­skoðuð þannig að launaþróun í hag­kerfinu verði betur samræmd fram­leiðni­vexti og verðbólgu­mark­miði. Meðal þess sem AGS nefnir er að opin­berir starfs­menn taki þátt í samræmdum kjara­viðræðum sam­hliða einka­geiranum og að samninga­lotur verði betur sam­stilltar. Þá gæti aukið vald ríkissátta­semjara til að leggja fram sátta­til­lögur í bindandi at­kvæða­greiðslu auðveldað lausn lang­varandi kjara­deilna. Álitið er ekki bein pólitísk gagn­rýni á ríkis­stjórnina, en skila­boðin eru skýr: svigrúm til eftir­gjafar er lítið. Verðbólgan er enn of há, vaxtalækkanir þurfa að bíða þar til trúverðug hjöðnun er komin í ljós og ríkis­fjár­málin mega ekki vinna gegn Seðla­bankanum. Til lengri tíma segir AGS að lífs­kjara­bati muni ráðast af aukinni fram­leiðni, betri inn­viðum og fjöl­breyttari út­flutningi. Sjóðurinn nefnir fisk­eldi, líftækni, endur­nýjan­lega orku og stafræna inn­viði sem greinar sem geti stutt við hag­vöxt, að því gefnu að stjórn­völd dragi úr hindrunum í reglu­verki, bæti menntun og styðji nýsköpun. Meginniður­staðan er þó sú að Ís­land er ekki komið út úr verðbólgu­vandanum. AGS sér bata­merki í hag­kerfinu, en varar við því að of hröð til­slökun í peninga­málum, of lítið aðhald í ríkis­fjár­málum eða launa­hækkanir um­fram fram­leiðni geti tafið hjöðnun verðbólgu og haldið vöxtum hærri lengur.