Innlent | mbl | 10.6.2026 | 11:35 | Uppfært 12:06 Svört skýrsla: Farsældarlögin fá falleinkunn Lögin tryggja hvorki auknar forvarnir né snemmtækan stuðning við börn, að segir í skýrslunni. mbl.is/Eyþór Sólrún Lilja Ragnarsdóttir [email protected] Setja bókamerki Tengdar fréttir Neyðarástand í málefnum barna Fóru of geyst í innleiðingu laganna Óraunsætt kostnaðarmat: Fjórfalt færri fá þjónustu Krefur móður svara: „Vinsamlega rökstyddu mál þitt“ Bíða eftir allra síðustu gögnunum Fengu ábendingu um vottorð lægi ekki fyrir » Fleiri tengdar fréttir Svokölluð farsældarlög sem áttu að stuðla að farsæld barna og tryggja börnum og foreldrum aðgang að samþættri og samfelldri þjónustu við hæfi, án hindrana, hafa ekki skilað tilætluðum árangri frá því þau tóku gildi fyrir tæpum fimm árum. Lögin tryggja hvorki auknar forvarnir né snemmtækan stuðning við börn, en ófullnægjandi undirbúningur í aðdraganda setningar laganna hefur haft neikvæð áhrif á innleiðingu og framkvæmd þeirra. Engin greining fór fram Meta hefði þurft stöðu barna hér á landi í aðdraganda lagasetningarinnar og greina með hvaða hætti helst mætti auka farsæld þeirra. Engin slík greining fór hins vegar fram. Þetta kemur fram í svartri skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem ákvað að eigin frumkvæði að ráðast í stjórnsýsluúttekt á innleiðingu og framkvæmd laganna. Meðal annars eru gerðar alvarlegar athugasemdir við að mennta- og barnamálaráðuneytið hafi aldrei framkvæmt reglulegt árangursmat eftir gildistökuna. Er það niðurstaða Ríkisendurskoðunar að ekki séu til staðar forsendur til að ná fram meginmarkmiði laganna. „Þar sem lögin eru ekki úrræðalög fela þau ekki í sér þjónustuaukningu hvað varðar aðgengi að úrræðum. Staðan er sú að verulega skortir úrræði í innviðum kerfisins sem biðlistar sýna fram á,“ segir meðal annars í skýrslunni, en lögin voru samþykkt á Alþingi 11. júní 2021 og tóku gildi 1. janúar 2022, í ráðherratíð Ásmundar Einars Daðasonar. Átti innleiðingin að taka fimm ár. Frétt af mbl.is Skilar sér margfalt að aðstoða barn í 1. bekk Frétt af mbl.is Börnin sem kerfið brást Vakti óraunhæfar væntingar Að mati Ríkisendurskoðunar vakti kynning á ávinningsmati, sem unnið var í aðdraganda lagasetningar og kynnt samhliða almennri kynningu á lögunum, óraunhæfar væntingar um aukna farsæld barna, sem ekki hefur skilað sér. Fullyrt var í kynningunni, þar sem vísað var í áætlun þáverandi félagsmálaráðuneytis, að með setningu laganna yrði farsældarþjónusta betri. Þar af leiðandi myndi áföllum barna fækka og seigla þeirra aukast. Gert væri ráð fyrir að með auknum forvörnum og snemmbærum stuðningi myndi börnum sem yrðu fyrir áföllum fækka um 7 prósent. Þá myndi samþætt þjónusta og sterkara skólaumhverfi á grundvelli frumvarpsins verða til þess að börnum sem skorti seiglu myndi fækka um 7 prósent. Samtals myndi fjöldi frávika frá farsæld lækka um 14 prósent. Ekkert í lögunum fjallar þó um að auka þjónustu, stytta bið eða fjölga og bæta úrræði sem þurfa að vera til staðar. Frétt af mbl.is 12 ára með áfallastreitu eftir erfiða skólagöngu Svör ráðuneytisins óásættanleg Telur Ríkisendurskoðun matið bæði ónákvæmt og óraunsætt, en í svörum mennta- og barnamálaráðuneytisins til Ríkisendurskoðunar kom fram að ráðuneytið hefði ekki aðgang að gögnum sem liggja að baki ávinningsmatinu. Ekki liggi fyrir hvernig úrvinnslu áætlunar þáverandi félagsmálaráðuneytis var háttað eða á hvaða forsendum áætlun um 14 prósent fækkun frávika frá farsæld byggði. Í svörum ráðuneytisins kom engu að síður fram að það teldi matið hafa hafa verið raunsætt og trúverðugt. „Ríkisendurskoðun telur svör mennta- og barnamálaráðuneytis um stöðu á árangri óásættanleg en samkvæmt þeim er ljóst að ráðuneytið hefur ekki forsendur til að fylgjast með árangri af framkvæmd laganna og bera saman við framangreint árangursmat. Ríkisendurskoðun gerir alvarlegar athugasemdir við að ráðuneytið hafi ekki sóst eftir gögnum og nánari upplýsingum um forsendur matsins en hafi þrátt fyrir það byggt á matinu við gerð frumvarpsins,“ segir í skýrslunni. Frétt af mbl.is Ung börn utan skóla í tvö ár: „Grafalvarleg staða“ Innleiðing laganna átti að taka fimm ár, en næstu áramót verða kominn fimm ár frá gildistöku þeirra. mbl.is/Eggert Jóhannesson Engin greining eða kortlagning á þörfum Er það mat Ríkisendurskoðunar að vanda hefði þurft betur undirbúning löggjafarinnar, en samkvæmt svörum mennta- og barnamálaráðuneytis til Ríkisendurskoðunar fór hvorki fram kortlagning á stöðu barna, þeirri þjónustu sem til staðar var eða greining á þörfum barna og fjölskyldna. „Forsenda þess að hægt sé að samþætta þjónustu er að í boði sé þjónusta sem hægt er að veita. Í mörgum tilfellum er því ekki til að dreifa með þeim hætti sem fjallað er um í markmiðum laganna. Þau eru að börn og foreldrar sem á þurfa að halda hafi aðgang að samþættri þjónustu við hæfi og án hindrana. Ríkisendurskoðun þykir um margt óljóst hvernig lögin áttu að auka áherslu á snemmtækan stuðning,“ segir í skýrslunni. Í framhaldinu er gert grein fyrir því að tengiliðir og málstjórar farsældar hafi tekið til starfa á heilbrigðisstofnunum, í menntakerfi og félagsþjónustu, þótt sveitarfélög og stofnanir séu mislangt komnar í innleiðingarferlinu. Auk þess séu nú skýrar heimildir í lögum fyrir því að þjónustuveitendur geti talað saman og skipst á upplýsingum. Ríkisendurskoðun fær þó ekki séð að þessar breytingar einar og sér tryggi snemmtækan stuðning þegar á þarf að halda nema að takmörkuðu leyti. Ekki næg samvinna á milli kerfa Ríkisendurskoðun gerir einnig athugasemd við að ekki hafi verið næg samvinna á milli félags- og heilbrigðiskerfisins við veitingu meðferðar vegna fíknivanda barna. Er talið brýnt að jafna rétt þeirra við rétt fullorðinna með fíknivanda með því að tryggja aðkomu heilbrigðisstarfsmanna að meðferðinni. Foreldrar barna með alvarlegan fíknivanda, fagaðilar og lögregla hafa ítrekað gagnrýnt þetta fyrirkomulag í viðtölum á mbl.is og Morgunblaðinu. Frá því gagnaöflun Ríkisendurskoðunar fór fram hefur þó orðið framvinda í málaflokknum, eftir að foreldrar stigu fram og greindu frá því hvernig kerfið hefði ítrekað brugðist börnum þeirra, sem í sumum tilfellum höfðu þurft að lúta í lægra haldi fyrir fíkninni. Í mars síðastliðnum voru kynntar tillögur starfshóps forsætisráðherra um samþætta þjónustu við börn með vímuefnavanda og mennta- og barnamálaráðherra lagði á þessu þingi fram frumvarp til nýrra laga um barnavernd sem m.a. fjallar um samspil heilbrigðisþjónustu og barnavernda. Í apríl var svo skipaður stýrihópur um framtíðarskipulag meðferðarúrræða samkvæmt ákvörðun forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra og mennta- og barnamálaráðherra. Frétt af mbl.is „Á meðan missum við þessa krakka“ Frétt af mbl.is „Það er galið að barnið mitt sé dáið“ Barnaverndarmálum fjölgað Þá gerir Ríkisendurskoðun alvarlegar athugasemdir við að ekki hafi verið settir fram skýrir árangursmælikvarðar og að reglulegt árangursmat hafi aldrei verið gert. Það sé forsenda þess að hægt sé að fylgjast með árangri lagasetningarinnar og því hvort lögin séu að skila tilætluðum árangri. Bent er á að gert sé ráð fyrir því í frumvarpi til laganna að fjármagnsþörf til framtíðar myndi byggja á slíku mati. Óljóst sé hins vegar hvernig á að meta hana. Mennta- og barnamálaráðuneytið á að setja slíka mælikvarða en viðurkenndi í svörum sínum að það hefði enn ekki verið gert. Það fylgdist þó með ýmsum tölum sem gætu varpað ljósi á áhrif laganna. Í svörum ráðuneytisins kom fram að væntingar væru um að lögin fækkuðu málum á þriðja stigi og barnaverndarmálum með því að bregðast snemma við. Þegar úttekt Ríkisendurskoðunar fór fram hafði slíkum málum hins vegar fjölgað, en ekki var hægt að nálgast nýlegri tölur en frá árinu 2023. Frá árinu 2018 til 2023 hafði barnaverndarmálum fjölgað úr 5.503 í 6.630, en það er aukning um 20,5 prósent. Frétt af mbl.is Gauti er eitt barnanna sem lifðu af Ríkisendurskoðun þykir um margt óljóst hvernig lögin áttu að auka áherslu á snemmtækan stuðning. mbl.is/Eggert Jóhannesson Hópar með meiri þörf sitja á hakanum Innleiðing laganna átti að taka fimm ár, en næstu áramót verða komin fimm ár frá gildistöku þeirra. Ljóst er að innleiðingu er langt frá því að vera lokið að fullu og óljóst er hvenær það verður. Barna- og fjölskyldustofa og Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, sem gegna lykilhlutverkum samkvæmt lögunum, voru settar á fót á sama tíma og lögin tóku gildi. Þær voru þar af leiðandi ekki tilbúnar til að takast á við verkefnið fyrst um sinn og hefur það tafið innleiðingu. Fram kemur í skýrslunni að Barna- og fjölskyldustofa hafi lagt áherslu á innleiðingu þjónustu á fyrsta og öðru stigi við börn og fjölskyldur þeirra. Innleiðing á þriðja stigi, sem er sérhæfð þjónusta við börn með alvarlegasta vandann, sé styttra á veg komin. Enn séu því hópar barna með alvarlegan vanda sem njóti ekki samþættrar þjónustu í sama mæli og börn með vægari vanda. „Má þar nefna börn með fjölþættan vanda, börn sem glíma við vímuefnavanda, fósturbörn og börn með fötlun. Að mati Ríkisendurskoðunar er þessi staða óviðunandi í ljósi þess að hér er um að ræða börn sem þurfa hvað mest á samþættri þjónustu að halda.“ Frétt af mbl.is Foreldrar upplifa áhugaleysi og brenna út Ekki forsendur til að ná markmiði laganna Við gerð úttektarinnar átti Ríkisendurskoðun fundi með fjölda aðila sem koma að samþættingu þjónustu og kom þar fram ánægja meðal málastjóra og tengiliða með lögin og markmið þeirra. Fáir viðmælendur vildu þó fullyrða að farsældarlögin hefðu skilað beinum árangri. Einnig bentu viðmælendur á að veikir innviðir þjónustu við börn stæðu í vegi fyrir því að árangur næðist og nær allir þeir sem Ríkisendurskoðun ræddi við vegna úttektarinnar töluðu um að úrræðaskortur og bið eftir þjónustu setti enn mark sitt á þjónustu við börn og ungmenni. „Miðað við núverandi stöðu í margvíslegri þjónustu við börn telur Ríkisendurskoðun ekki forsendur til staðar til að ná fram meginmarkmiði laganna um að börn og foreldrar sem á þurfi að halda hafi aðgang að samþættri þjónustu við hæfi án hindrana,“ segir í skýrslunni.