Innlent | Morgunblaðið | 2.5.2026 | 13:00 | Uppfært 13:18 „Heyrðu, er þetta æxlið mitt?“ Taugaskurðlæknir í Stokkhólmi Dr. Margrét unir hag sínum vel í sænsku höfuðborginni þar sem hún hefur nú verið í fjórtán ár, ætlaði samt bara að skreppa. Ljósmynd/adoctorsmind.com Atli Steinn Guðmundsson [email protected] Setja bókamerki „Ég er búin að vera fjórtán ár í Stokkhólmi núna en var þar á undan sjö ár í Kaupmannahöfn þar sem ég tók sérnámið,“ segir dr. Margrét Jensdóttir, taugaskurðlæknir við Karólínska sjúkrahúsið í sænsku höfuðborginni Stokkhólmi, sem í marslok varði doktorsritgerð sína um skurðmeðferð við lágrar gráðu tróðfrumuæxlum í heila og batahorfur að henni lokinni við Karólínska Institutet en Margrét framkvæmir heilaskurðaðgerðir á sjúklingum í vökuástandi, það er að segja að sjúklingunum vakandi, hún er það vitanlega sjálf á meðan hún sker þá upp. Eru slíkar aðgerðir einkum framkvæmdar er torsótt æxli við málstöðvar eða viðkvæmar hreyfistöðvar í heila eru framkvæmdar svo Margrét og aðrir sérfræðingar geti, meðan á aðgerðinni stendur, metið hvort gengið sé svo nærri þeim heilastöðvum, sem undir eru, að ógna þyki framtíðargetu sjúklingsins til að tjá sig eða hreyfa útlimi og framkvæmdi Margrét fyrstu vökuaðgerðirnar í Kaupmannahöfn þar sem hún var við framhaldsnám áður en til Stokkhólms var komið. En byrjum á byrjuninni Margrét Jensdóttir er Reykvíkingur, dóttir þeirra Jens Alberts Guðmundssonar kvensjúkdómalæknis og Valgerðar Hallgrímsdóttur, fyrrverandi kennara við Melaskólann gamalgróna. Sem barn bjó hún um nokkurra ára skeið í Svíþjóð á námsárum föður síns. Margrét lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík og fór ekki beint í læknisfræði. Hún byrjaði í heimspeki í Háskóla Íslands og tók hluta námsins sem skiptinám á vegum Erasmus-áætlunarinnar í Frakklandi en skipti yfir í læknisfræði stuttu fyrir BA-próf. „Ég lauk námi í læknisfræði árið 2002 og tók mitt kandídatsár þar sem ég naut góðs af því að vera á heilaskurðdeildinni á Íslandi,“ rifjar Margrét upp en þar nam hún við fótskör Arons Björnssonar, heila- og taugaskurðlæknis, og er þakklát fyrir. „Þar kynntist ég fegurðinni og listinni í heilaskurðlækningum með því að horfa á Aron gera heilaskurðaðgerðir. Hann kenndi mér að þetta þyrfti fyrst og fremst allt að vera fallegt, þá gæti maður verið viss um að þetta væri vel gert, ekki mætti kasta til höndunum,“ rifjar Margrét upp af lærdómi sínum hjá Aroni. „Hann kenndi mér að gera brjósklosaðgerðir í gegnum smásjá og með því gat ég aldeilis slegið um mig þegar ég kom til Ríkissjúkrahússins í Kaupmannahöfn,“ segir hún. „Á þessum tíma var ekki algengt enn þá að verið væri að gera aðgerðir gegnum smásjá og þetta var ómetanlegt, ég fékk mikla og góða reynslu í smásjáraðgerðum.“ Sérnámið í Kaupmannahöfn fór fram á tveimur sjúkrahúsum Ríkissjúkrahússins, í Glostrup og á aðalsjúkrahúsinu, og lætur Margrét vel af. „Þetta var stór deild og mikil fjölbreytni og ég naut þess að öðlast þar heilmikla reynslu, fékk að fylgjast með og læra af mjög færum skurðlæknum,“ segir Margrét frá en þau voru þrír íslenskir taugaskurðlæknar sem námu í Danmörku á svipuðum tíma. Maður Margrétar er Kristján Sigurjónsson, ritstjóri og útgefandi vefmiðilsins FF7, og eignuðust þau tvö börn meðan á Kaupmannahafnardvölinni stóð. Eftir sjö ár þar urðu hins vegar vatnaskil. „Á þessum tíma var ráðningarbann í gildi á Ríkissjúkrahúsinu í Kaupmannahöfn en mér bauðst þá afleysingastaða í Stokkhólmi og leit svo á að ég gæti komið hingað og unnið í millitíðinni þar til losnaði um bannið. Eftir þrjá mánuði var mér hins vegar boðin fastráðning hér og þetta var fljótt að vinda upp á sig, síðan hafa mér boðist alls konar spennandi tækifæri hér,“ segir taugaskurðlæknirinn en svo því sé haldið til haga tala skandinavísku þjóðirnar um taugaskurðlækna þótt þar sé um sama starfssvið að ræða og íslenska hugtakið heila- og taugaskurðlækningar nær yfir. Margrét hafði kynnst vakandi heilaskurðlækningum í sérnáminu í Kaupmannahöfn en þær var ekki enn tekið að framkvæma í Stokkhólmi þegar hún var nýkomin þangað og leiddi hún það ferli að taka slíkar aðgerðir upp í núverandi heimalandi sínu. Franski gúrúinn Duffau „Það var mjög spennandi verkefni og við fórum til Frakklands þar sem aðalgúrúinn í þessum vakandi aðgerðum er, prófessor Hugues Duffau í Montpellier. „Ég fékk svæfingalæknana með mér og náði að koma skurðstofunni inn á að það væri alveg gerandi að hafa sjúklinginn vakandi til þess að geta skorið æxli í hreyfi- eða málstöðvum heilans, það er eina leiðin til að prófa taugavirknina á meðan við erum að framkvæma aðgerð. Við getum prófað ýmislegt á meðan sjúklingur er sofandi, til dæmis ef við erum að skera nálægt hreyfistöðvum, þá getum við mælt rafleiðni, en stundum viljum við hafa sjúklinginn vakandi, ef æxlið er til dæmis í hreyfistöð fyrir hönd og maður vill vanda eins vel til verka og mögulegt er,“ útskýrir Margrét. Er þá sjúklingur beðinn um að tala eða hreyfa sig í aðgerðinni? „Já, bæði og,“ svarar Margrét. Hún segir það ákaflega sérstaka reynslu fyrir flesta sjúklinga sem gangast undir heilaskurðaðgerðir að liggja með höfuðið fastspennt og vera með meðvitund þegar búið sé að opna hársvörð og höfuðkúpu. „Svo eru gerð sérstök próf þar sem fólki eru sýndar myndir og það beðið að nefna það sem það sér og á sama tíma erum við með rafskaut á lágum straumstyrk sem tengd eru við lítil svæði í heilanum á meðan við reynum að finna út hvar aðalstöðvarnar eru fyrir mál og hreyfingu,“ heldur Margrét áfram og er eðlilega spurð út í algeng viðbrögð sjúklinga í þessu ástandi. „Þetta hljómar auðvitað mjög erfitt, að vera vakandi í aðgerð, en heilinn upplifir engan sársauka og það er ekki sársaukafullt að gera aðgerð á heilavef. Hins vegar er margt í kring sem getur verið sársaukafullt og þar þarf að deyfa og gæta þess að sjúklingurinn finni ekki sársauka,“ segir læknirinn. Auk þessa þurfi að búa sjúklinga undir vakandi aðgerðir andlega, útskýra fyrir þeim hvernig allt fari fram og margir upplifi á því stigi mikinn kvíða en þá sé beitt undirbúningsmeðferð, hugrænni atferlismeðferð (e. cognitive behavioral therapy), til þess að gera sjúklinga sem best í stakk búna fyrir þá lífsreynslu sem bíður þeirra á skurðarborðinu hjá Margréti og samstarfsfólki hennar. „Fólk spyr stundum hvort það fái ekki róandi lyf en það er nefnilega ekki hægt að hafa neina slævingu, maður verður að vera viss um að sjúklingurinn sé bara eins og þú núna þegar þú ert að tala við mig, alveg með fullri vitund og svari hratt og örugglega svo maður geti alveg treyst á svörunina sem maður fær og að engin lyf hafi áhrif á hana,“ útskýrir Margrét. Hún segir það versta sem komið geti fyrir í aðdraganda aðgerðar þegar einhver hafi verið „gjafmildur uppi á deild“ og gefið vel af verkjastillingu að morgni aðgerðardags. „Það er alveg skýrt í verklagsreglum að enga verkjastillingu aðra en Panódíl megi gefa fyrir þessar aðgerðir svo maður lendi ekki í því að sjúklingur sé ekki nógu áttaður til að við getum treyst á svörunina sem við fáum,“ segir Margrét af lyfjaregluverkinu fyrir vakandi heilaskurðaðgerðir. Í upphafi aðgerðar er sjúklingur yfirleitt í svæfingu, á meðan þær aðgerðir eru framkvæmdar sem valdið geti mestum sársauka, opnun húðar, höfuðkúpu og heilahimnu. Svo er sjúklingur einfaldlega vakinn og farið í að kortleggja þær heilastöðvar sem viðkomandi skurðlæknir vill forðast að krukka í við aðgerðina. Æxlið er heilavefur „Þá reynum við að finna góða leið að æxlinu. Sum æxli eru á yfirborði heilans, ná alveg þangað, og þá vill maður tryggja sér að engin virkni sé í þeim. Þessi tróðfrumuæxli eru gerð úr heilavefnum sjálfum, þau eru ekki aðskotahlutir sem ryðja heilavefnum úr vegi og fara að fjölga sér heldur eru þau sjálfur heilavefurinn sem af einhverjum ástæðum hefur orðið veikur,“ segir Margrét og nær að láta ískyggilegt sjúkdómsástand, gert úr heilanum sjálfum, hljóma býsna eðlilega. Mörkin milli heila í fullri starfsemi og sjálfs æxlisins verða þar með mjög óljós og stór hluti aðgerðarinnar er því að kortleggja hvar ekki sé ráðlegt að bregða atgeir skurðlæknisins meðan á henni stendur. „Í sumum tilfellum er þetta þannig að við sjáum þetta ekki einu sinni gegnum smásjána svo við þurfum að tryggja það algjörlega hvar mörk vel starfandi heila og æxlis liggja. Þess vegna mælum við starfsemi heilastöðva svo tryggja megi að við skemmum þær ekki,“ heldur hún áfram. Aðspurð segir hún fyrstu viðbrögð sjúklinga, þegar þeir eru vaktir í prófanir í miðri aðgerð, geta verið mjög mismunandi. „Sumir eru mjög einbeittir og ákveðnir í að standa sig vel, spyrja bara hvað þeir eigi að gera núna. Aðrir hafa sofið vel og eru að vakna af draumi og flestir reyna að hrista sig úr höfuðstoðunum sem eru útbúnar mjög sterkri fjöðrun og þola töluvert,“ er svarið. Er það svo viðkomandi læknir sem annast samskiptin við sjúklinginn eftir vöknun? „Ekki aðallega. Við getum auðvitað talað við sjúklinginn og verið í samskiptum við hann að einhverju leyti en við erum með talmeinafræðinga, sem eru sérstaklega þjálfaðir í þessu og hafa farið gegnum ýmis próf með sjúklingnum fyrir aðgerð, og svo eru taugalífeðlisfræðingar viðstaddir sem sjá um að tengja öll rafskaut í vöðva og lesa taugavirknina og við fáum stöðug viðbrögð frá þessum sérfræðingum sem hjálpa okkur að kortleggja skurðsvæðið,“ svarar Margrét. Allt í allt segir hún um og yfir tíu manns viðstadda á skurðstofunni. „Við erum með aðstoðarskurðlækni, einn til tvo skurðhjúkrunarfræðinga, svæfingalækni, svæfingahjúkrunarfræðinga og við erum oft fleiri en tíu á skurðstofunni.“ Hvernig var þér innanbrjósts þegar þú varst að framkvæma þína fyrstu heilaskurðaðgerð á sjúklingi í vökuástandi? Það hlýtur nú að vera eftirminnilegt. Margrét fellst á það. „Þetta var klárlega svolítið skref en ég naut góðs af því að hafa lært þetta hálfpartinn í gegnum sérnámið, ég var búin að vera mikið í þessum aðgerðum í sérnáminu í Kaupmannahöfn. Kostirnir eru ótvíræðir við að hafa sjúklinginn vakandi í þessum aðgerðum en það eykur líka stressið og álagið. Maður verður kannski aðeins meira á tá