Sigríður Birna Sigvaldadóttir var á dögunum valinn sjálfboðaliði ársins hjá Rauða krossinum fyrir starf sitt með föngum. Hún heldur konukvöld einu sinni í viku í fangelsinu á Hólmsheiði þar sem reynt er að gleyma lífinu í fangelsinu um stund. Hún hefur mikla trú á að betrun skili fólki betra út í lífið að afplánun lokinni. Sigríður Birna var gestur Viktoríu Hermannsdóttur í Segðu mér á Rás 1, sagði frá lífi sínu og veitti innsýn í líf í fangelsum á Íslandi. „Geggjað að vita að maður sé að gera eitthvað jákvætt“ Þegar Sigríður er spurð út í nafnbótina sjálfboðaliði ársins segist hún vera hógvær og ekki vön því að gera mikið úr hlutunum. En hún er þakklát. „Við erum mörg svo það er geggjað að vita að maður er að gera eitthvað jákvætt.“ Sigríður er sjálfboðaliði á Hólmsheiði og þetta er hluti af verkefninu Aðstoð eftir afplánun. Hún heldur utan um konukvöld einu sinni í viku, á þriðjudögum. Tveir sjálfboðaliðar fara og hitta konur í afplánun og verja með þeim tveimur klukkutímum á konukvöldi, að gera það sem þær kjósa. „Mætingin er yfirleitt mjög góð og konurnar hlakka til að koma hvern þriðjudag. Þarna erum við með alls konar, dagskráin er unnin eftir þeim og því sem þær vilja. Konur koma og fara svo við þurfum að vera breytilegar.“ Að líða eins og manneskju gerir mikið fyrir endurhæfinguna“ Oft eru þær með dekurkvöld. Þá fara konurnar í litun og plokkun og annan hvern mánuð kemur manneskja sem klippir hárið. Sigríður segir það afar vinsælt og konurnar eru ánægðar með tækifæri til að taka frá tíma fyrir sig sjálfar. Þetta eru konur sem hafa alist upp við alls konar skort og mikil áföll. Bara að fá að græja sig og líða eins og manneskja hefur mikil áhrif á endurhæfinguna. Að velja sjálfa sig og byggja sig upp. Það er vinsælast. Sigríður segir að í betrunarkerfinu séu félagsleg tengsl einn allra mikilvægasti þátturinn. „Við höfum öll þörf fyrir að tilheyra hvort sem það er hópi eða samfélaginu öllu.“ Í afbrotafræði er talað um félagslegt taumhald sem felst í því að vera með tengsl í menntun, atvinnu, fjölskyldu og vini. „Þetta verkefni er líka að ýta undir það.“ Það þarf líka að grípa fólk eftir afplánun Á konukvöldunum hittast konur sem hittast venjulega ekki annars og þar eflast samskipti og félagsleg tengsl þeirra á milli á meðan þær sitja inni. Sigríður bendir líka á að það fylgi því ýmsar áskoranir að koma út eftir langa fangavist. Aðstoð eftir afplánun grípur fólk að sumu leyti og fylgir því út í lífið, aðstoðar við að koma á ákveðinni rútínu. „Það er mikilvægt að þú vaknir og hafir tilgang, náir að halda rútínu, að mæta og tilheyra. Það er frábært að vera með endurhæfingu og betrun innan fangelsis en það þarf að haldast í hendur við samfélagið sem tekur við á eftir,“ segir Sigríður. Það er ekki nóg að vera með allt í fangelsinu, rétta svo bara strætómiða og segja, reddaðu þér. Það þarf að vera eitthvað sem grípur þig þegar þú kemur út. Það getur verið flókið. Eftir afplánun sé fólk gjarnan með stimpil og það getur verið erfitt að finna vinnu og leiguíbúð. „Það verður allt svona erfitt eftir dóm.“ Oft með mikla áfallasögu en reyna að vera jákvæðar og sterkar Sigríður segir að konum í afplánun fylgi oft mikil áfallasaga. Margar þeirra sem afplána hér á landi eru erlend burðardýr sem hafa reynt að smygla fíkniefnum inn í landið. Sumar eru mæður. „Þær eru oft með börn í öðru landi og fá ekki heimsóknir. Það getur verið erfitt. Oft er mikil neysla og áföll að baki.“ Sigríður segir að konukvöldin geti verið krefjandi en þau séu þó enn frekar gefandi. Í hvert sinn sem hún mætir segist konurnar hafa beðið eftir þriðjudegi, slík er tilhlökkunin. Auðvitað sé dagamunur á konunum sem mæta, sumar bíða dóms og eru jákvæðar einn daginn en niðurdregnar þann næsta. Flestum þyki þeim mikilvægt að halda rútínu. „Það er áhugavert að sjá hvað þær eru samt öflugar að halda rútínu, mæta jákvæðar og vera sterkar.“ Fljótari að ávinna sér traust þegar þær segjast vera sjálfboðaliðar en ekki starfsfólk Sigríður og aðrir sjálfboðaliðar hafa stundum fundið að nýjar konur vantreysta þeim en það rjátlist oftast af þeim þegar þær átta sig á því að þær eru sjálfboðaliðar en ekki starfsfólk. „Maður er fljótari að vinna traust þegar maður segir, ég er bara að koma til að eiga næs stund með þér en ég er ekki að koma í vinnuna. Maður fær öðruvísi viðhorf frá þeim“ segir Sigríður. „En þú getur verið með manneskju sem talar ekkert þegar hún mætir fyrst en svo er það allt annað eftir fjórar, fimm vikur, sem er bara geggjað.“ Ekki fleiri villingar í Breiðholti Sigríður er alin upp í Breiðholti í Reykjavík og þótti unun að fá að slíta barnsskónum þar. Breiðholtið sé afar gott fjölskylduhverfi. Hún sé stundum spurð hvort hún sé villingur vegna þess að hún ólst upp í Breiðholti en það hafi alls ekki verið meira um þá þar en í öðrum hverfum. „Ég held að það hafi enginn reykt né drukkið þegar ég var í tíunda bekk. Það var ekkert meira um einhverja villinga hjá okkur en í öðrum hverfum svo ég hef ekki tengt við þá umræðu,“ segir hún glettin. „En maður fær þetta strax þegar maður segist vera alinn upp í Breiðholti.“ Stefnan strax tekin á félags- og afbrotafræði Sjálf fékk Sigríður snemma áhuga á félagsfræði. „Ég var alltaf að pæla í af hverju við erum eins og við erum, af hverju er þessi hópur líklegri til að gera þetta en annar. Það er svolítið félagsfræðin en afbrotafræðin líka.“ Í Menntaskólanum við Sund tók hún áfanga í sálfræði og afbrotafræði og fór svo í félagsfræði í háskóla með fókus á afbrotafræði. B.A.-ritgerðin hennar fjallaði um stimplun fanga og áhrif hennar. Hún valdi aftur félagsfræði í meistaranámi því þá var afbrotafræði ekki í boði sem framhaldsnám. Það er hún þó núna og Sigríður hefði valið hana ef hún hefði verið boði. „Ég ræddi þetta oft við sviðið og sagði, það er rosa mikill áhugi og það er verið að kenna þetta annars staðar.“ Hún útskrifaðist 25 ára með meistarapróf í í félags- og afbrotafræði þótt það væri í raun ekki til og byrjaði strax í verkefninu Aðstoð eftir afplánun. Lykillinn er virðing Eitt af því sem Sigríður þurfti ekki einu sinni að leggja sig fram við að temja sér var að koma eins fram við alla fanga og af virðingu, hver sem glæpur þeirra er. „Ég er ekki að labba inn og bara þú braust svona svo ég verð meira næs við þig. Þetta hverfur ósjálfrátt. Um leið og þú kynnist manneskju fattarðu bara, þetta er manneskja eins og ég, þetta er fólk.“ Fólk sem ekki geti tamið sér það hugarfar eigi ekki erindi í þetta sjálfboðaliðastarf. „Þú þarft að horfa á alla bara sem manneskjur, og það gerist.“ „Það er ástæða fyrir flestu“ Sigríður fær að heyra erfiðar áfallasögur þegar hún hefur unnið sér inn traust kvennanna og það þurfi líka að leggja sig fram við að taka þær ekki of mikið inn á sig. En þær aðstoða sjálfboðaliðana við að öðlast skilning á aðstæðum kvennanna. „Þá fær maður alveg: ókei, ég skil hundrað prósent betur af hverju þú ert eins og þú ert. Fólk þarf að átta sig á að það er ástæða fyrir flestu.“ Ómetanlegur stuðningur frá frábærum fyrirtækjum Hluti af starfi sjálfboðaliðanna er að biðja um styrki frá fyrirtækjum og fá til dæmis prufur sem konurnar fá á konukvöldunum. Sigríður segir að þær hafi fengið stuðning frá frábærum fyrirtækjum, til dæmis hafi íþróttavörumerkið Define the line gefið þeim fimm fulla poka af fötum í ræktina. Það vakti mikla lukku hjá konunum. Margar konur eru bara með fötin sem þær eru í svo þetta vakti þvílíka ánægju. Þetta var geggjað kvöld. Það munar miklu þegar fólk vill gefa okkur svona. Dýrmætt fyrir alla að sinna svona starfi Sigríður er oft spurð hvers vegna hún leggur þetta allt á sig í sjálfboðaliðastarfi. Hún svarar þá að starfið gefi sér heilmikið þótt það séu ekki laun. Ég fæ mikið fyrir þetta þótt það sé ekki einhver fjárhagslegur ávinningur. Þetta getur styrkt mann faglega þó maður fái ekki greitt. Ég myndi mæla með fyrir alla að sinna svona starfi. Þetta kennir manni samvinnu og samkennd, að setja sig í spor annarra, mæta fólki. Það er það sem maður lærir í svona sjálfboðaliðastarfi. Það er dýrmætt fyrir alla að vera í svona starfi. Og hún segir að hjá Rauða Krossinum sé hægt að sækja um ýmis ólík sjálfboðaliðastörf svo að allir ættu að geta fundið eitthvað við sitt hæfi Sigríður Birna Sigvaldadóttir er sjálfboðaliði ársins hjá Rauða krossinum. Hún starfar með föngum í afplánun og segir starfið afar gefandi.