Kolbeinn Rastrick skrifar: Ódysseifskviða er óneitanlega eitt áhrifamesta, umdeildasta og langlífasta verk bókmenntaheimsins. Það er því óumflýjanlegt að það hafi getið af sér alls kyns afsprengi eins og aðlaganir og endursagnir. Þar á meðal eru aðlaganir á kvikmyndaformið og er Ódysseifskviða í raun samofin sögu kvikmyndanna. Sá fyrsti sem tók að sér að aðlaga verkið var enginn annar en Georges Méliès, sem í dag er þekktur sem einn af merkustu leikstjórum sokkabandsára kvikmyndanna. Það kannast ábyggilega flestir við mynd hans, Ferðin til tunglsins, frá árinu 1902, þar sem að aumingja tunglið fær geimskip í augað. Í fjögurra mínútna mynd hans Eyja Kalypsó (L'Île de Calypso) frá árinu 1905 blandar Méliès saman þeim hluta Ódysseifskviðu þegar Ódysseifur strandar á eyju Kalypsó og því þegar hann finnur Kýklópan í helli sínum. Í þessari stuttu mynd sást greinilega að Méliès lá ekki mikið niðri fyrir að halda í tryggð við upprunalegu söguna. Hann hafði miklu meiri áhuga á töfrum kvikmyndanna enda eru brellurnar það merkilegasta við myndina, sem hann notar til þess að láta kýklópann virka risavaxinn við hliðina á Ódysseifi, sem stekkur síðan til og stingur hann í augað. Næsta tilraun kom einnig frá Frakklandi og bar titilinn Heimkoma Ódysseifs (Le Retour d'Ulysse). Hún var frumsýnd árið 1909, var 12 mínútur og sýndi aðeins þann hluta sögunnar sem viðkom Penelópu. Sú mynd kom úr smiðju franska fyrirtækisins Société Film d'Art, eða listamyndafélaginu, sem hafði víðtæk áhrif á þróun kvikmyndagerðar. Það lagði mikla áherslu á að efniviðurinn væri fenginn úr því sem talið var tilheyra hámenningunni og voru myndirnar sjálfar líkar kvikmynduðum leikritum. Með því vildi félagið upphefja kvikmyndina og sýna fram á að hún hefði ekki bara innantómt skemmtanagildi heldur gæti verið list sem stæði jafnfætis leikhúsinu. Þessi stefna varð auðvitað ákveðið sjálfskaparvíti, ef kvikmyndir voru bara leikrit fest á filmu, hvaða sérstöðu eða listfengi hafði kvikmyndin sjálf þá? Þetta varð þó til þess að áhorfendur fóru að kalla eftir flóknari og stærri kvikmyndum og komu stórmyndir þannig til sögunnar. Ein stórmynd og þriðja tilraun við Ódysseifskviðu kom frá Ítalíu árið 1911. Hún var framleidd af Milano Films og ber einfaldlega titilinn Ódysseifskviða (L'Odissea). Hún er heilar 44 mínútur og margfalt tilkomumeiri en sú sem á undan kom. Við sjáum eyðileggingu Tróju þar sem tugir aukaleikara hlaupa um stóra leikmynd. Ódysseifur og félagar róa skipi sínu úti á alvöru sjó og við sjáum risavaxinn kýklópann við hliðina á leikurunum sem virðast örlitlir í samanburði. Þessi aðlögun Ódysseifskviðu sameinar þannig hugmyndir listamyndafélagsins og brellur í kvikmyndum árbíósins. Svo líða 43 ár. Það er ekki fyrr en árið 1954 að Ódysseifskviða birtist aftur á kvikmyndaformi. Sú útgáfa er einnig frá Ítalíu og var framleidd í samstarfi við Frakkland og Bandaríkin. Myndin ber titilinn Ódysseifur eða Ulysse á ítölsku og fer hinn íkoníski Kirk Douglas með hlutverk hetjunnar fræknu. Í þessari aðlögun fá persónur sögunnar loksins flóknari tilfinningar og persónueinkenni en í myndunum sem á undan komu var áherslan meiri á að koma atburðum sögunnar til skila. Innra með Ódysseifi í ‘54 útgáfunni togast á brennandi ævintýraþrá og mikilmennskubrjálæði annars vegar og hins vegar heimþráin og hið mannlega í honum. Hann ögrar guðunum með því að segja sigri hrósandi „hver er guð núna, Póseidon eða Ódysseifur?“ eftir að hafa blindað son Póseidons, kýklópann Pólýfemos. Þó neitar hann að taka við gjöf Kirku, ódauðleikanum, þar sem hugrekki og hið mannlega felst einungis í dauðleikanum. Þessi birtingarmynd Ódysseifs er því flókin en Douglas, þrátt fyrir að vera oftast hálfnakinn með bros á vör þar sem hann skrattast út um allar trissur, tekst mjög vel að koma því til skila. Í þessari tilfinningalega flóknari mynd má svo sömuleiðis lesa flóknari þematískari merkingu en í þeim sem á undan komu. Í lok myndar eru Penelópa og Ódysseifur loks sameinuð á ný. Ódysseifur segist hlakka til þeirra rólegu ára sem fram undan eru fyrir þau hjónin þar sem þau hafi misst æsku sína vegna stríðsins og fjarveru hans. Það er hægt að sjá hvernig sérstaklega Ítalía, en einnig aðrar þjóðir, gátu séð sig í Ódysseifi. Seinni heimsstyrjöldin hafði tætt Evrópu í sundur og á 6. áratugnum voru Ítalir loksins að sjá gæfuna snúast sér í hag eftir ófriðinn. Aðlaganir eru auðvitað sögulegu samhengi sínu háðar og það er eitt af því sem gerir þær spennandi í augum bæði leikstjóra og áhorfenda. Markmiðið er ekki heilög tryggð við efniviðinn enda er þá bara hægt að lesa bókina. Þetta sést til dæmis í því hve margir leikstjórar eða handritshöfundar hafa aðlagað aðeins hluta Ódysseifskviðu eða þemu hennar sem þeim hefur fundist kalla til sín. Svampur Sveinsson myndin , eins út í hött og það hljómar, sækir til að mynda innblástur í kviðuna. Kolbeinn Rastrick, kvikmyndafræðingur og gagnrýnandi, rýndi í Ódysseifskviðu Christophers Nolan í Tengivagninum á Rás 1. Það var þó ekki fyrr en í síðastliðinni viku sem aðlögun á Ódysseifskviðu sem reynir að ná utan um verkið í heild sinni var frumsýnd í kvikmyndahúsi, 72 árum eftir að síðasta heiðarlega slíka kvikmyndatilraunin var gerð með Ódysseifi árið 1954. Nýja myndin er auðvitað stærðarinnar verkefni og kemur því lítið á óvart að það hafi verið einn fremsti leikstjóri 21. aldarinnar, Christopher Nolan, sem tók sér það fyrir hendur. Ódysseifskviða Christophers Nolans fjallar, líkt og bókin, um Ódysseif konung Íþöku sem þarf að yfirgefa heimili sitt, eiginkonuna Penelópu og barnungan son sinn Telemakkos. Agamemnon, sem margir kannast eflaust við úr leikritinu Óresteiu, þarf á honum að halda í stríðinu gegn Tróju. Stríðið virðist engan enda ætla að taka og er það ekki fyrr en 10 árum síðar að Trója fellur þökk sé lævísu ráðabruggi Ódysseifs. Hann og félagar hans fela sig í risavöxnu hestalíkneski sem Trójumenn túlka sem gjöf og færa inn fyrir veggi sína. Í skjóli nætur laumast Ódysseifur og félagar út úr hestinum og opna borgarhliðið. Í kjölfarið er Trója lögð í rúst, íbúum hennar slátrað og trúartákn eyðilögð. Heima á Íþöku sitja Penelópa og Telemakkos umkringd vonbiðlum um hönd Penelópu sem láta öllum illum látum og krefjast þess að fá svar frá henni. Hún tekur á það ráð að lofa þeim svari um leið og hún lýkur að vefa líkklæði en að þeim óafvitandi rekur hún upp dagsverkið hvert kvöld. Telemakkos veit að þetta dugir drjúgt og heldur því út í leit að pabba sínum. Ódysseifur leggur af stað heim eftir fall Tróju og er það sá áralangi leiðangur sem verkið fjallar að mestu um. Við sögu koma kýklópinn, sírenur, nornin Kirka og undirheimar, svo fátt eitt sé nefnt. Sú höfuðsynd sem má leggja við fætur Nolans í þessari aðlögun hans er hvað Ódysseifur er leiðinlegur karakter. Það er ekki síst sjarmasugunni Matt Damon að kenna sem stekkur ekki eitt stakasta bros á vör í gegnum þær þrjár klukkustundir sem myndin telur. Hann er hvorki sniðugur né hrokafullur og í stað þess að það knýi áfram söguna þá verður hann að farþega í sögu sem heitir í höfuðið á honum. Hann þarf auðvitað ekki að vera alveg eins og upprunalegi karakterinn en þegar aðstæðurnar eru þær sömu þá virkar það út í hött hvernig framvindan þróast. Tökum sem dæmi kýklópann. Í útgáfunni frá ‘54 tekst Ódysseifi að gera hann fullan með því að gefa honum endalaust af víni og þannig tekst Ódysseifi og félögum að stinga hann í augað og flýja, þangað til Ódysseifur, hrokagikkurinn sem hann er, storkar guðunum. Í Ódysseifskviðu Nolans sofnar kýklópinn bara af sjálfsdáðum, þeir stinga hann og laumast út og af einhverjum óútskýranlegum ástæðum ákveður Ódysseifur að snúa sér við, þegar þeir eru næstum hólpnir, og skjóta ör í kýklópann. Hvað er það í þessari atburðarás sem tengist og dýpkar persónu Ódysseifs? Þetta er svo sérstaklega áberandi Damon að kenna þegar hann fer með ákveðnar línur eða sýnir af sér takta sem eiga að vera sjarmerandi eða hnyttnir en fæðast andvana þökk sé honum. Sem betur fer tekst einstaka leikurum að upphefja þær einfeldningslegu persónur sem Nolan sjálfur er ófær um að dýpka á handritsstiginu. Þar má sérstaklega nefna í fyrsta lagi Anne Hathaway í hlutverki Penelópu en hún ber sig eins og drottning á mjög sannfærandi hátt. Hún er greinilega ein af þeim fáu sem leiddu hjá sér tilmæli Nolan um að það væri bannað að sýna tilfinningar. Í öðru lagi er það Robert Pattinson sem, þrátt fyrir mjög einhliða alvarlega tilburði í fyrri helmingi myndar, fær að skína í seinni hlutanum og glæðir smá húmor í þessa húmorslausu mynd. Hún á það svo sem sameiginlegt með mynd Listamyndafélagsins frá 1909 að vera húmorslaus en hún á það líka sameiginlegt að virka oft eins og kvikmyndað leikrit þar sem aðeins ein leikmynd táknar hverja staðsetningu. Eyjurnar byrja að renna saman þar sem flestar þeirra samanstanda bara af fjöruborðinu og því sem sést í nágrenni við það. Töfrar og hið yfirnáttúrulega er raunverulegt í heimi Ódysseifs og því er það þreytandi hversu mikið Nolan streitist við að sýna þá leikmynd sem yfirnáttúran lifir í á hátt sem er ekki frábrugðinn okkar raunveruleika. Togstreitan sem býr innra með þessari mynd birtist einnig svo skýrt í handritinu. Í myndinni leynist mjög sterk ástarsaga með mjög fallegan boðskap. Ein ákveðin ræða Ódysseifs undir lok myndar ber í raun alla þessa mynd á herðum sér. Í henni birtist fyrst innra líf Ódysseifs sem og ástæðan fyrir gerð þessarar aðlögunar. Ódysseifur er þjakaður af samviskubiti yfir slátrun Tróju og spáir því að það sé ekki hið ókunnuga sjófólk sem valdi eyðileggingu siðmenningarinnar. Það séu mun frekar stríð og ofbeldisverk manna, eins og hans sjálfs, á nágrönnum sínum sem ógni siðmenningunni. Í samhengi við þá vongóðu framtíðarsýn sem einkennir enda ‘54 myndarinnar er augljóst að Nolan sér stríðsóðan samtíma okkar endurspeglast í Ódysseifskviðu sem varúðarorð. Það sem grefur þó undan þessari fallegu ræðu er að ekkert í henni virðist sprottið upp úr persónu Ódysseifs. Hann er ekkert búinn að breytast í gegnum alla myndina og því virkar þetta frekar eins og svokallað „plot twist“ en náttúruleg þróun persónunnar. Epíska sagan um Ódysseif, þar sem ofbeldi er bara partur af programmet, er því algjörlega á skjön við kvikmyndina sem Nolan greinilega langar að gera um þjáða fjölskylduföðurinn. Nolan er nefnilega upp á sitt besta og á heimavelli þegar hann leyfir tilfinningunum að ráða, líkt og í mynd hans Interstellar frá árinu 2014. Þar var umgjörðin til þess eins gerð að segja sögu pabba sem elskar dóttur sína. Vísindaskáldskapurinn þjónaði aðeins þeim tilfinningalega kjarna og mjög bersýnilega, eins og þegar ástin sem bókstaflegur kraftur gat yfirstigið bæði tíma og rúm. Ég er sannfærður um að hann hafi tekið gagnrýni á tilfinningasemi sína of nærri sér og snúið sér þess vegna algjörlega í átt að alvörugefinni og tilfinningasnauðri kvikmyndagerð. Þessi gagnrýni er með öllu fáránleg því hver í ósköpunum er tilgangurinn með að fara í bíó, samkenndarvélina eins og það er stundum kallað, og einsetja sér að verjast öllum tilraunum leikstjórans til þess að toga í hjartastrengina. Hví ekki að gefa sig á vald vasaklútsins? En nei, nei, Nolan er nú djúpt sokkinn í viðjar sögu sem hann hefur hvorki burði né að því er virðist fullan áhuga á að útfæra almennilega. Þó glittir í þá samkennd og tilfinningar sem glæða myndir hans lífi. Hann, rétt eins og Ódysseifur, er bara einfaldlega týndur, en eftir að hann er búinn að kljást við risa er þó vonandi að hann rati að lokum heim. Kolbeinn Rastrick, kvikmyndafræðingur og gagnrýnandi, rýndi í Ódysseifskviðu Christophers Nolan í Tengivagninum á Rás 1. Kolbeinn Rastrick flutti pistilinn í Lestinni á Rás 1. Kolbeinn hefur lokið meistaranámi í kvikmyndafræði við Háskóla Íslands og unnið fyrir kvikmyndahátíðirnar RIFF og Stockfish.