Kolbeinn Rastrick skrifar: Þegar stóru kvikmyndaverin í Hollywood horfðu til framtíðar á sjöunda áratug síðustu aldar virtist hún síður en svo björt. Árið 1948 hafði hæstiréttur Bandaríkjanna dæmt gegn Paramount Pictures og skikkað öll stærstu kvikmyndaver Hollywood til að brjóta upp einkavæðingu sína á kvikmyndagerð, dreifingu og sýningum. Þessi dómur hafði stórtæk áhrif á bæði Hollywood og kvikmyndalandslag Bandaríkjanna; sjálfstæð kvikmyndahús og kvikmyndagerð fóru að hasla sér völl, erlendar myndir tóku að streyma til landsins og fólk sem vann við kvikmyndir öðlaðist frelsi til að vinna ekki aðeins fyrir eitt kvikmyndaver á samning til margra ára. Á sama tíma fór áhorfendahópurinn að breytast. Áhorfendum hríðfækkaði eftir stríð og í upphafi sjöunda áratugarins hafði gróði kvikmyndaveranna rýrnað allsvakalega. Sá hópur sem sótti kvikmyndahús mest var ekki lengur fólk á miðjum aldri með menntaskólapróf heldur háskólamenntað fólk undir þrítugt. Hollywood var því í mestu vandræðum með að átta sig á hvað áhorfendur vildu. Kvikmyndaverin spreðuðu himinháum upphæðum í stórmyndir sem urðu margar hverjar vinsælar en þegar þeim gekk illa fóru milljónir í vaskinn og mörg kvikmyndaverin máttu ekki við því. Myrkar miðaldir Hollywood voru þó ekki síst innreið sjónvarpsins að kenna. Árin 1947 til 1960 hafa verið kölluð fyrsta gullöld sjónvarpsins enda urðu vinsældir þess strax gífurlegar. Auk þess mátti greina ákveðna áherslu hjá dagskrárgerðarfólki á hámenningarlegt efni, ef til vill sem tilraun til þess að sýna fram á gildi þessa nýja miðils. Einn meðlimur þessarar nýju sjónvarpskynslóðar er Steven Spielberg. Fjölskylda hans keypti sér sjónvarpstæki árið 1949, þegar hann var þriggja ára, og hann hefur sagt að hann hafi alltaf verið og sé enn forfallinn sjónvarpssjúklingur. Það var því eflaust mjög eðlilegt að ferill hans hæfist í sjónvarpi. Sumarið 1964, þegar Spielberg var aðeins 17 ára, komst hann í fyrsta sinn í kynni við Hollywood. Hann fór í túristaferð um kvikmyndaver Universal og laumaðist frá hópnum til að skoða sig betur um. Þar hitti hann Chuck Silver sem var yfir klippideildinni og í stað þess að henda honum út leyfði hann honum að hjálpa sér og samstarfskonu sinni Julie Raymond með alls kyns hluti bæði þetta sumar og það næsta. Spielberg hefur sagt þannig frá að hann hafi laumast inn og sett upp sína sérskrifstofu einn síns liðs en hvorki Silver né Raymond kannast við þessa skrifstofu. Spielberg á það nefnilega til að taka sér sama skáldaleyfi í ævisögu sinni og í kvikmynduðu sögunum. Það var samt sem áður mikill lærdómur fólginn í þessari sumarvinnu. Universal var eitt af fáum kvikmyndaverum í Hollywood sem starfaði að mestu leyti eins og áður eftir umbrot eftirstríðsáranna og framleiðsla á efni fyrir sjónvarp hafði færst til Hollywood, þar á meðal Universal, undir lok sjötta áratugarins. Eftir að Spielberg sýndi Sidney Sheinberg, varaforseta Universal, stuttmyndina Amblin’ var hann ráðinn til sjö ára og gekk beint í að leikstýra sjónvarpsþáttum. Spielberg var aðeins 23 ára þegar hann hætti í háskóla, síðasta dag janúar 1969, og leikstýrði sínu fyrsta verkefni hjá Universal, hluta af fyrsta þætti sjónvarpsseríunnar Night Gallery sem skartaði stórleikonunni Joan Crawford í aðalhlutverki. Í framhaldinu leikstýrði hann einstaka þáttum í seríum á borð við Marcus Welby, M.D., The Name of the Game og Columbo. Það fór ekki á milli mála að Spielberg var hæfileikaríkur og þátturinn Murder by the Book, úr síðastnefndu seríunni, stendur enn þann dag í dag upp úr sem eðalsjónvarpsefni. Það sem Spielberg þráði þó heitast var að verða kvikmyndaleikstjóri. Á menntaskólaárunum var hann stórhrifinn af myndum Ingmars Bergman, Federicos Fellini, og Orsons Welles. Hann var þó hvað hrifnastur af Alfred Hitchcock sem var á þeim tíma ekki álitinn sá listamaður sem hann er í dag talinn vera. Spielberg hafði því eytt ótal stundum í kvikmyndahúsum og reyndi hvað hann gat að safna peningum samhliða þáttagerðinni til þess að gera sína eigin kvikmynd. Allt kom fyrir ekki og sjálffjármagnaða myndin varð ekki að veruleika. Þó var það á endanum sjónvarpið sem kom honum á hvíta tjaldið og þaðan upp á stjörnuhimininn. Sidney Sheinberg, sá sem réð Spielberg, hafði stóraukið ítök Universal í sjónvarpsgeiranum með því búa til hugmyndina um sjónvarpsmyndir árið 1964. Fyrsta mynd Spielbergs í fullri lengd, Duel, varð til sem sjónvarpsmynd árið 1971. Eftir mjög jákvæðar viðtökur var Spielberg látinn lengja hana og hún var sýnd í kvikmyndahúsum sama ár. Sheinberg, sem tók virkan þátt í framleiðsluferlinu, var óhræddur við nýjungar. Stuttu eftir að hann réð Spielberg sagði hann við hinn upprennandi kvikmyndagerðarmann að í sjónvarpinu væru engar reglur. Þetta viðhorf, að nýta kvikmyndagerð á ferskan og spennandi hátt, varð sömuleiðis einkenni hreyfingarinnar sem í dag er þekkt sem Nýja Hollywood og varð til samhliða kröggum gömlu risanna. Kolbeinn Rastrick, kvikmyndafræðingur og gagnrýnandi, rekur upphafið að ferli Stevens Spielberg. Saga hans er samofin sögu Hollywood. Nýja Hollywood var mótsvar ungrar kynslóðar kvikmyndagerðarmanna sem höfðu fengið sig fullsadda af því sem gömlu kvikmyndaversbáknin buðu upp á. Það voru að langstærstum hluta karlar sem leikstýrðu íkonum þessarar hreyfingar en má þó nefna að kvikmyndagerðarkonur eins og Elaine May og Claudiu Weill eiga myndir sem kenndar eru við hreyfinguna. Í samfélaginu var mikið umrót hvað varðaði kynlíf, vímuefnanotkun og samfélagsgerðina sjálfa sem allt varð til þess að ungt fólk var hætt að sjá raunveruleika sinn í kvikmyndum. Eins var aðgangur að kvikmyndagerð sem ekki var runnin undan rifjum Hollywood orðinn meiri en nokkru sinni fyrr og ungt fólk var farið að mennta sig í kvikmyndagerð með kvikmyndalist í huga. Þannig varð hreyfingin til í því umhverfi að unga fólkið leikstýrði ódýrum myndum fyrir kvikmyndaverin sem skiluðu mun meira en þær kostuðu og í staðinn létu kvikmyndaverin þau hafa meiri stjórn á verkunum og létu sig minna varða hvað birtist í þeim. Þessar myndir eru oft teknar upp á tökustað utan kvikmyndavers frekar en í smíðaðri leikmynd, þær enda oft á margræðan eða óskýran hátt, þær taka á erfiðum eða niðurdrepandi málefnum og persónur þeirra eru oft að glíma við kynja- eða fjölskylduhlutverkið. Á meðal þessara mynda eru Easy Rider, Bonnie and Clyde, The Graduate, Five Easy Pieces og án efa Duel eftir Steven Spielberg. Duel fjallar um sölumanninn David Mann sem er að keyra í gegnum landsbyggð Kaliforníu á leið að hitta viðskiptavin. Hann tekur fram úr ryðguðum olíutrukki sem keyrir hægt og spúir út illa lyktandi útblæstri. Trukkurinn tekur strax fram úr David og byrjar aftur að keyra hægt, eins og hann sé að reyna visvítandi að vera pirrandi. Hegðun trukkabílstjórans breytist smám saman úr því að verða pirrandi yfir í að vera hættuleg og David fer að óttast um líf sitt. Hversu lengi getur hann forðast trukkinn á sveitavegum og er raunverulega verið að reyna að drepa hann? Duel mætti helst líkja við blöndu af Mad Max og atriðinu í Psycho eftir Hitchcock þegar lögreglan eltir aðalpersónuna sem Janet Leigh leikur. Myndin er byggð á smásögu Richards Matheson, sem er hvað þekktastur fyrir að hafa skrifað I Am Legend, en Spielberg bætir ýmsu við sem kallast á við hugmyndafræðilega strauma Nýju Hollywood. Myndin hefst á David að keyra með kveikt á útvarpinu og við heyrum í innslagi þar sem maður er að segja frá því að hann sjái sig ekki sem húsbóndann á heimilinu heldur sé það konan hans. Eitt það fyrsta sem kemur svo í ljós um karakter Davids er að hann veigraði sér við að bregðast við þegar konan hans var áreitt kynferðislega í vinnustaðapartýi fyrir allra augum. Það er svo gegnumgangandi þema í myndinni að David virðist ófær um að uppfylla þær hugmyndir sem hann hefur um karlmennskuhlutverkið. Hann ætlar sér því að taka kvíða sinn út á baráttunni við trukkinn. Myndin skilur David svo eftir án þess að veita honum eða áhorfendum auðvelt svar um framhaldið eða hvernig þessi atburðarás hefur breytt honum. Allt mjög áberandi nýbylgjuáherslur. Spielberg heldur áfram á þessari raunsæisbraut í Sugarland Express , fyrstu myndinni hans sem var frumsýnd í kvikmyndahúsum, árið 1973. Hún er byggð á sannri sögu og fjallar um smákrimmaparið Lou Jean og Clovis Poplin sem taka lögreglumann í gíslingu og keyra þvert yfir Texas til að sækja son sinn sem barnaverndaryfirvöld tóku af þeim. Það sem á mest sameiginlegt með Sugarland Express er allur myndabálkur Coen-bræðra og það er hægt að sjá alls konar tengingar þarna á milli, eins og vanhæfa lögreglumenn, sakleysislega smákrimma, par á flótta og húmorinn sem þeir bræður eiga greinilega sameiginlegan með Spielberg. Á sama tíma eru undirliggjandi átök yfirvaldsins og hinna saklausu sem þrá að komast í snertingu við ameríska drauminn en er meinaður aðgangur. Sugarland Express skilaði ekki miklum hagnaði í vasa Universal og er enn í dag, og ólíklegt að það breytist, sölulægsta kvikmynd Spielbergs. Hagur Universal átti þó eftir að vænkast þökk sé Spielberg og mekanískum hákarli. Kolbeinn Rastrick, kvikmyndafræðingur og gagnrýnandi, rekur upphafið að ferli Stevens Spielberg. Saga hans er samofin sögu Hollywood. Universal keypti réttinn að kvikmyndaaðlögun á bókinni Jaws eftir Peter Benchley árið 1973 og framleiðendurnir Richard D. Zanuck and David Brown fóru strax að leita að réttum leikstjóra. Fyrst buðu þeir Dick Richards verkið en sögðu honum upp þegar hann gat ekki hætt að kalla hákarlinn hval. Hinn þá 26 ára gamli Spielberg var mjög hrifinn af sögunni og sannfærði þá um að leyfa sér að leikstýra myndinni þótt þeir hafi reyndar þurft að sannfæra hann á móti rétt áður en framleiðsla hófst því hann var ekki viss um að hann vildi vera þekktur sem trukka- og hákarlaleikstjórinn. Frumsýning Jaws 1975 og aðdragandinn að henni braut þó nokkur blöð í kvikmyndasögunni. Fyrir það fyrsta var hún sýnd út um öll Bandaríkin á sama tíma, ólíkt því sem hafði tíðkast þar sem eftirspurn réð því hvort myndir voru sýndar í fleiri kvikmyndahúsum. Universal setti gríðarlegt fjármagn í auglýsingaherferð fyrir myndina þar á meðal í fyrstu stiklur sem sýndar voru á sjónvarpsstöð. Auk þess var Jaws fyrsta myndin sem má kalla sumar-stórmynd, eða blockbuster. Viðbrögðin létu ekki á sér standa, hún sló aðsóknarmet frumsýningarhelgina og malaði gull fyrir Universal sem komst fyrir tilstilli hennar aftur í fjárhagslega örugga stöðu. Kolbeinn Rastrick, kvikmyndafræðingur og gagnrýnandi, rekur upphafið að ferli Stevens Spielberg. Saga hans er samofin sögu Hollywood. Jaws og myndir eins og The Godfather og Star Wars eftir leikstjóra sem urðu til í Nýju Hollywood birtust því sem fjárhagslegt haldreipi fyrir kvikmyndaverin. Þær styrktu stöðu kvikmyndaveranna sem tóku aftur að sækjast eftir að ná leikstjórum á sitt listræna vald á níunda áratugnum. Spielberg, meðal annarra, var því mótsvar Hollywood við sjónvarpinu. Sjónvarpssjúklingurinn sem kvikmyndaverin höfðu óttast hvað mest varð bjargvættur þeirra. Jaws markaði þó aðskilnað Stevens Spielberg og svartsýni og flóknara siðferðis nýbylgju áratugarins. Hann hefur allar götur síðan notið mikilla vinsælda og á fjölmargar íkonískar kvikmyndir í kvikmyndasögunni. Það eru þó ennþá frumraunir hans Duel og Sugarland Express sem standa upp úr sem áhugaverðustu, ef ekki bestu, verk sem hann hefur látið frá sér. Kolbeinn Rastrick, kvikmyndafræðingur og gagnrýnandi, rekur upphafið að ferli Stevens Spielberg. Saga hans er samofin sögu Hollywood. Kolbeinn Rastrick flutti pistilinn í Lestinni á Rás 1. Kolbeinn hefur lokið meistaranámi í kvikmyndafræði við Háskóla Íslands og unnið fyrir kvikmyndahátíðirnar RIFF og Stockfish.