Innlent | Morgunblaðið | 24.7.2026 | 22:25 Er vandinn víðtækari en lestur á Laxness? Halldór Kiljan Laxness á blaðamannafundi árið 1976. mbl.is/Ólafur K. Magnússon Valgerður Birna Magnúsdóttir [email protected] Setja bókamerki Tengdar fréttir Íslenska Hófst allt með örlagaríku snappi Fólk verði að takast á við arfinn á sinn hátt „Ég veit að munurinn er svona mikill“ Birtingarmynd miklu stærri vanda Hefur greinilega farið úrskeiðis löngu áður » Fleiri tengdar fréttir Halldór Laxness Skaut á Kristrúnu fyrir Facebook-sjálfur Íslendingar í sérstakri stöðu en glata forskotinu Staðan gjörbreytt á einum áratug Tuttugu og tveggja tíma upplestur Mesta hrósið sem maður getur hugsað sér » Fleiri tengdar fréttir Í eilífðarumræðu um menntakerfið hefur lestur nemenda á lengri skáldverkum og bókmenntum oft skotið upp kollinum í sambandi við dvínandi lesskilning og lestrargetu nemenda. Hniginn er lestur framhaldsskólanema á skáldsögum Halldórs Laxness, rétt eins og greint var frá á síðum blaðsins fyrir rúmu hálfu ári, og nýrri athuganir sýna fram á að sú þróun á einnig við um lestur á Íslendingasögunum. Þjóðin virðist hafa tekið við sér um stundarsakir í kjölfar umfjöllunarinnar og dustað rykið af verkum Nóbelsskáldsins, en framtíðin verður að leiða það í ljós hvort okkur takist að halda dampi og halda í menningararfinn andspænis ískyggilegri þróun dalandi lesskilnings og einbeitingar. Lestur lengri bókmennta, hvort sem það eru skáldsögur eða fræðibækur, hefur löngum verið einn af lykilþáttum menntunar, en í umfjöllun Morgunblaðsins frá því í haust lýsa kennarar því að þeir veigri sér við því að leggja verkin fyrir menntaskólanema þar sem þeir séu einfaldlega hættir að lesa heima. Þó að margir framhaldsskólanemar hafi tekið áskoruninni opnum örmum, einsett sér að lesa meira Laxness og hvatt kennara til þess að gera meiri kröfur til sín er ekki þar með sagt að sá vandi sem brotthvarf Laxness úr skólanámskrám er ein birtingarmynd af sé úr sögunni. Frétt af mbl.is Hún var ekki almyrk þessi 19. öld Svipuð þróun erlendis Þessi ískyggilega þróun einskorðast nefnilega ekki við Ísafold; fjölmargar rannsóknir frá löndum á borð við Bandaríkin og Noreg benda til þess að lestur lengri skáldverka og fræðibóka í framhalds- og háskólum sé að dragast saman með svipuðum hætti. Í rannsókn sem gerð var árið 2021 og tók til fyrirlagningar norskra og bandarískra háskóladeilda á sviðum félags- og hugvísinda á lengri textum velta rannsakendurnir Naomi S. Baron og Anne Mangen upp mögulegum ástæðum þess að dregið hefur marktækt úr lestri lengri bókmennta samkvæmt rannsókninni. Í þeirri rannsókn sagðist rétt um helmingur háskólakennara í Bandaríkjunum hafa dregið úr því hversu mikinn lestur þeir leggja fyrir nemendur sína í ljósi þess að nemendur virtust einfaldlega hættir að lesa fyrir tíma. Þá sagðist meira en helmingur norskra háskólakennara hafa kosið að leggja einfaldari texta fyrir nemendur vegna þess hve margir nemendur hafi átt bágt með að skilja flóknari texta sem áður voru lagðir fyrir. Athygli vekur að rannsakendur röktu þróunina einkum til tækninnar. Frétt af mbl.is Hefur greinilega farið úrskeiðis löngu áður Í hinni norsk-bandarísku rannsókn er ástæða þess að fyrirlagning lengri bókmennta hefur dregist saman einkum rakin til tækninnar. Ljósmynd/Nathan Dumlan Lesskilningur minni af skjám Blaðamaður átti á dögunum einkar fróðlegt spjall við bandaríska taugafræðinginn og kennarann dr. Jared Cooney Horvath um áhrif tækninnar á skólastarf og nám, þar sem meðal annars kom fram að við lestur af hvers kyns skjám beita lesendur öðruvísi lestrartækni en þegar þeir lesa bækur á prenti. „Jafnvel þótt við lesum nákvæmlega sama texta og í bókinni, nema bara á skjá, þá beitum við mismunandi lestrartækni. Það hefur að gera með það hvernig textinn birtist okkur á skjánum, orðin birtast okkur neðst á skjánum, færast upp í miðjuna og hverfa svo út um toppinn. Það er engin raunveruleg staðsetning fyrir orðin í rýmisminni okkar, sem er mikilvægur hluti af minninu, þannig að stór hluti af virkni minnisins virkar ekki í þessu samhengi,“ sagði hann í samtali við Morgunblaðið sem birtist á mánudaginn. „Eftir um það bil fjórar mínútur af því að lesa á skjá sendir heilinn þér skilaboð og segir þér í rauninni að hann botni ekkert í því sem þú ert að reyna að lesa; það sé ekkert að haldast í minninu sökum þess að orðin eiga sér engan fastan stað í rýmisminninu, og þess vegna byrjum við bara að skima eftir lykilorðum. Í stað þess að lesa lárétt, orð fyrir orð, förum við að lesa lóðrétt, þar sem við leitum bara að lykilorðum og göngum síðan í burtu án þess að skilja samhengið eða muna það sem við lásum.“ Með sífelldum skjálestri höfum við þannig vanið okkur á að skanna einungis eftir lykilorðum, svo ekki sé minnst á að einbeitingargeta dvínar í samræmi við aukna skjánotkun, og því kannski ekki að undra að nemendur eigi erfitt með að halda sig við heimalesturinn. Niðurstöður rannsóknarinnar skjóta stoðum undir orð Horvaths; meira en fjórir af hverjum fimm háskólakennurum sem spurðir voru í rannsókn Baron og Mangen sögðust telja að tæknin leiddi til þess að nemendur læsu texta á grynnri hátt en áður, og taldi yfirgnæfandi meirihluti að tækni hefði áhrif á fræðalestur nemenda. Frétt af mbl.is Hætt að lesa Njálu í skólum landsins Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Tengdar fréttir Íslenska Hófst allt með örlagaríku snappi Fólk verði að takast á við arfinn á sinn hátt „Ég veit að munurinn er svona mikill“ Birtingarmynd miklu stærri vanda Hefur greinilega farið úrskeiðis löngu áður » Fleiri tengdar fréttir Halldór Laxness Skaut á Kristrúnu fyrir Facebook-sjálfur Íslendingar í sérstakri stöðu en glata forskotinu Staðan gjörbreytt á einum áratug Tuttugu og tveggja tíma upplestur Mesta hrósið sem maður getur hugsað sér » Fleiri tengdar fréttir Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Georg prins fagnaði stórum áfanga í vikunni Víkingur valtaði yfir Keflvíkinga Sindri vann með yfirburðum Vilja byggja upp nýtt hverfi Símabann á heimili Katrínar og Vilhjálms Umræðan Krafa um sanngjarnar leikreglur Stigmögnunarhættan vegna Pútíns Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Allar ákvarðanir senn teknar í Reykjavík Íslensk stjórnvöld setji stopp á nýja menntatækni Flugmannahópur Icelandair stækkar um 31 Velferðin þarf verðmætasköpun Mest lesið Í gær Í vikunni Blöskrar ummæli um að allt sé í fína Verktakasamningi var rift um leið og málið kom upp Rafbílar hækka um allt að 45% við inngöngu í ESB Dularfullt hljóð hélt vöku fyrir bæjarbúum Átti bágt með að trúa eigin augum Flugmannahópur Icelandair stækkar um 31 Afskrifuðu sektir fyrir 670 milljónir Mistök Vísis og þrettán daga þögn Fimm flutt á sjúkrahús eftir bílslys Mótorhjólaslys í Kópavogi Ekki fyrir viðkvæma: „Ég er heppin að vera á lífi“ Þungbært mál Íslendings í Noregi „Djöfullegt að vera hættur í þurrheyinu“ Stúlkan fannst heil á húfi „Þetta fólk er vont“ Fundu týnda ferðamenn á Kristínartindum „Tommi og Jenni“ í lifanda lífi á Framnesvegi Myndskeið: Braut bílrúðu með hamri Kynntust læknanáminu í sumarskóla í Tékklandi Selur Hlíðarkaup eftir 35 ár í rekstri Björgólfur Thor flytur og kallar eftir skattaþaki Ekki fyrir viðkvæma: „Ég er heppin að vera á lífi“ Bongóblíðu loks spáð vestanlands Þurfti að keyra út í kant: „Orðin skuldlaus!“ Kúgaður um 108 milljónir: Sérsveitin kölluð til Lést eftir að hafa fallið í Ölfusá „Harla ólíklegt að einhver tali við þig aftur af einhverju viti“ Þungbært mál Íslendings í Noregi Fær afmælisdaginn ekki viðurkenndan Blöskrar ummæli um að allt sé í fína Nýjast á mbl.is » Georg prins fagnaði stórum áfanga í vikunni Víkingur valtaði yfir Keflvíkinga Sindri vann með yfirburðum Vilja byggja upp nýtt hverfi Símabann á heimili Katrínar og Vilhjálms Umræðan Krafa um sanngjarnar leikreglur Stigmögnunarhættan vegna Pútíns Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Íslensk stjórnvöld setji stopp á nýja menntatækni Ófullnægjandi ástand á Hraunbúðum Blöskrar ummæli um að allt sé í fína Flugmannahópur Icelandair stækkar um 31 Mest lesið Í gær Í vikunni Blöskrar ummæli um að allt sé í fína Verktakasamningi var rift um leið og málið kom upp Rafbílar hækka um allt að 45% við inngöngu í ESB Dularfullt hljóð hélt vöku fyrir bæjarbúum Átti bágt með að trúa eigin augum Flugmannahópur Icelandair stækkar um 31 Afskrifuðu sektir fyrir 670 milljónir Mistök Vísis og þrettán daga þögn Fimm flutt á sjúkrahús eftir bílslys Mótorhjólaslys í Kópavogi Ekki fyrir viðkvæma: „Ég er heppin að vera á lífi“ Þungbært mál Íslendings í Noregi „Djöfullegt að vera hættur í þurrheyinu“ Stúlkan fannst heil á húfi „Þetta fólk er vont“ Fundu týnda ferðamenn á Kristínartindum „Tommi og Jenni“ í lifanda lífi á Framnesvegi Myndskeið: Braut bílrúðu með hamri Kynntust læknanáminu í sumarskóla í Tékklandi Selur Hlíðarkaup eftir 35 ár í rekstri Björgólfur Thor flytur og kallar eftir skattaþaki Ekki fyrir viðkvæma: „Ég er heppin að vera á lífi“ Bongóblíðu loks spáð vestanlands Þurfti að keyra út í kant: „Orðin skuldlaus!“ Kúgaður um 108 milljónir: Sérsveitin kölluð til Lést eftir að hafa fallið í Ölfusá „Harla ólíklegt að einhver tali við þig aftur af einhverju viti“ Þungbært mál Íslendings í Noregi Fær afmælisdaginn ekki viðurkenndan Blöskrar ummæli um að al