200 mílur | Morgunblaðið | 20.7.2026 | 20:30 Merkingar sýna breytingar á atferli þorsks Ingibjörg G. Jónsdóttir hefur haft umsjón með merkingum síðan árið 2019 þegar aftur var tekinn upp þráðurinn í verkefninu. Fjóla K. Guðmundsdóttir [email protected] Setja bókamerki Tengdar fréttir Hafrannsóknastofnun Brotalamir í stjórnun Hafrannsóknastofnunar „Þetta er eins og að sjá sólina“ Hafrannsóknarskipin leituðu skjóls Ný miðlun gagna sem spanna áratugi Síldarmælingum að ljúka » Fleiri tengdar fréttir Fáar rannsóknir á íslenskum nytjastofnum eiga sér jafn langa sögu og merkingar á þorski. Í yfir hundrað ár hafa vísindamenn, með hjálp sjómanna, reynt að fylgjast með ferðum þessa nytjafisks til að læra meira um atferli hans og dreifingu og fylgjast með breytingum þar á. Sú þekking sem safnast hefur í gegnum þær áralöngu rannsóknir nýtist ekki eingöngu til fiskveiðistjórnunar heldur einnig til að skilja hvernig vistkerfi hafsins bregst við breyttum aðstæðum, en í dag eru fleiri tegundir merktar en bara þorskurinn. Ingibjörg G. Jónsdóttir sjávarvistfræðingur hefur starfað hjá Hafrannsóknastofnun síðan 2007. Hún hefur stýrt merkingarverkefnum stofnunarinnar síðan árið 2019 þegar aftur var byrjað að merkja fiska eftir alllangt hlé. Frétt af mbl.is Þorskur merktur á nýjan leik Fyrstu árunum, eftir að Ingibjörg steig inn í verkefnið, var varið í að vera á vettvangi og merkja fiska. „Síðan tekur alltaf svolítinn tíma að fá merkin til baka en þá fyrst er hægt að fara yfir gögnin til að spá í göngurnar,“ segir Ingibjörg. „Á síðustu árum höfum við verið að taka á móti miklu af endurheimtum þar sem sjómenn og fólk í fiskvinnslunni er búið að vera að skila inn til okkar merkjum. Núna er meiri vinna við að taka saman niðurstöðurnar og skoða hvernig göngumynstrið er núna og hvort við sjáum einhverjar breytingar frá fyrri árum.“ Skila fjölbreyttum upplýsingum Sem fyrr segir hafa merkingar á þorski verið stundaðar um langa hríð en fyrsti þorskurinn var merktur við Ísland fyrir meira en 120 árum, eða árið 1904. Þá voru merki fest við tálknlok fisksins með vír og hafa þau vafalaust valdið honum einhverjum óþægindum. Í dag eru notaðar tvær gerðir merkja: einföld plastmerki og rafeindamerki. Plastmerkjunum er skotið í vöðva fiskins við bakuggann og þau virka í grunninn á sama hátt og málmmerkin gerðu fyrir rúmri öld en plastmerkin hafa minni áhrif á atferli hans. Þessi merki gefa upplýsingar um ferðalag fisksins frá merkingu að veiðistað en segja ekkert til um hvað gerist á milli þessara tveggja tímapunkta. Merkin eru fyrirferðarminni en áður. Ljósmynd/Hafrannsóknastofnun Rafeindamerkin eru flóknari í uppsetningu en skila af sér fjölbreyttari gögnum. Til að festa þau við fiskinn er svolítið gat rist á maga hans, merkinu komið fyrir í kviðarholinu og síðan er saumað fyrir. Ingibjörg segir rafeindamerkin safna fjölbreyttum gögnum sem hægt er að vinna úr ef merkin skila sér aftur til Hafrannsóknastofnunar. Þau gefa upplýsingar um dýpi og hitastig á því svæði þar sem fiskurinn heldur sig, hvenær hann leggur af stað í göngur og um atferli hans. Það er ekki síst mikilvægt nú þegar vísbendingar eru um breytingar á hegðun þorsksins. Breytingar á atferli þorsks Samkvæmt Ingibjörgu benda nýjustu gögn einmitt til slíkra breytinga. „Fiskur sem hrygndi fyrir sunnan fór helst á fæðuslóð fyrir vestan, norðvestan og fyrir Vestfirðina. Það var bara mjög hefðbundið mynstur. Nýjustu gögn benda til þess að núna hafi hann verið að fara meira norður fyrir.“ Merkingar Hafrannsóknastofnunar sýna að þorskur hefur fikrað sig norðar. Kort/Hafrannsóknastofnun Slíkar breytingar vekja athygli bæði vísindamanna og sjómanna en skammt er síðan 200 mílur tóku viðtal við reynslumikinn skipstjóra sem sagðist hafa séð miklar breytingar á bæði þorski og ýsu undanfarið ár. Þá hafði sá guli til að mynda ekkert látið sjá sig á hefðbundnum tíma á algengum veiðislóðum á borð við Eldeyjarbankann, Jökuldýpinu og Selvogsgrunni. Slíkar upplýsingar vekja áhuga Ingibjargar sem segir að hægt verði að fá skýrari mynd af því hvort fiskur sé að koma á öðrum tímum inn til hrygningar og þá af hverju svo sé með nánari skoðun á gögnunum. Til þess segir hún sérstaklega mikilvægt að reglulega sé ráðist í umfangsmiklar merkingar. Ekki síst er samvinna við sjómenn mikilvæg og þeir gæti þess að merkingarnar skili sér aftur til Hafrannsóknastofnunar. „Við þurfum ekki að merkja á hverju ári en það er gott að gera þetta í skorpum,“ segir hún. Árin 2010 til 2018 voru nánast engar þorskmerkingar framkvæmdar vegna manneklu. Það skapar gat í gagnasafninu sem vísindamenn finna fyrir í dag þegar þeir reyna að rekja breytingar yfir lengri tíma. „Við sjáum alveg breytingar frá aldamótum og þar til nú en það er rosalega vont að okkur vanti þessi ár.“ Að sögn Ingibjargar gerir það vísindamönnum erfitt fyrir að meta hvenær þær breytingar áttu sér stað. Frétt af mbl.is Áhyggjur af breyttu veiðimynstri Forviða yfir gengd frá Grænlandi Eitt af því sem uppsöfnuð gögn hafa leitt af sér er að þau gerðu vísindamönnum kleift að greina mismunandi atferli svonefnds grunnfarsþorsks og djúpfarsþorsks. „Grunnfarsþorskurinn er á grunnslóðinni og fer sjaldan niður fyrir 200 metra en djúpfarsþorskurinn fer miklu dýpra, hann er í hitaskilunum og getur alveg farið niður í 900 metra þó það sé nú ekki algengt,“ útskýrir Ingibjörg. „Grunnfarsþorskurinn er líka meira tengdur botninum og étur meira það sem er við og yfir botninum en djúpfarsþorskurinn er meira að elta uppi bráðina. Hann er með stærri kjaft svo hann eigi auðveldara með að grípa syndandi bráð.“ Ingibjörg segir það þó ekki algilt að þorskar falli í annan hvorn flokkinn en sumir þeirra eru fjölhæfari og halda sig ýmist á grunnsævi eða á djúpslóð. Aðspurð hvort merkingarnar hafi nokkurn tímann skilað óvæntum upplýsingum segir Ingibjörg að stærsta uppgötvunin hafi raunar átt sér stað árið 1927. Þá hafi menn rekið upp stór augu þegar sannað var að þorskurinn gengi á milli Íslands og Grænlands. „Í júlí 1927 gerðist sá, í sögu merkinganna, merkilegi atburður, að 23. marz, veiddist í mynni Faxaflóa (18 sjómílur NV af Garðskaga), á skipinu «Namdal», þorskur merktur af Dönum við Sukkertoppen á SV-Grænlandi 27. ág. 1924,“ segir í grein eftir náttúrufræðinginn Bjarna Sæmundsson í Ægi árið 1933. „Þar með var sýnt og sannað, að þorskur gæti komið til Íslands frá öðrum löndum. Það var varla, að þeir sem að merkingunum stóðu, ætluðu að trúa þessu, héldu að væri um hreina tilviljun að ræða, en það veiddust smám saman fleiri þorskar.“ Hvert merki skiptir máli Eftir að þráðurinn var aftur tekinn upp í verkefninu var gerð gangskör að því að merkja fiska en sem fyrr segir veltur allt á því að merkin skili sér til baka. Ingibjörg segir að um tvö þúsund merki af um 20 þúsund hafi borist aftur til Hafrannsóknastofnunar. Útgerðir og fiskvinnslur geyma umslög sem notuð eru til að skila merkjunum. Til að auðvelda skil á merkjunum eru sérstök umslög gerð aðgengileg hjá útgerðum og fiskvinnslum sem hægt er að nota til að koma merkjunum til Hafrannsóknastofnunar. Þá eru einnig færðar inn upplýsingar um meðal annars staðsetningu og stærð fisksins. Til að hvetja til skila hefur stofnunin jafnframt dreift veggspjöldum, birt upplýsingar á heimasíðu sinni og leitað ýmissa annarra leiða til að vekja athygli á verkefninu. Markmiðið er að minna fólk á að hvert merki skiptir máli og að þau stuðli að framgangi mikilvægra rannsókna á fiskistofnum og lífríki hafsins. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Tengdar fréttir Hafrannsóknastofnun Brotalamir í stjórnun Hafrannsóknastofnunar „Þetta er eins og að sjá sólina“ Hafrannsóknarskipin leituðu skjóls Ný miðlun gagna sem spanna áratugi Síldarmælingum að ljúka » Fleiri tengdar fréttir Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Mest lesið Í gær Í vikunni Greina framboð út frá hreyfingum brunnbáta Á Herjólfi í brælu og blíðu veðri Byrjaði sjö ára á árabát Þróa forspárlíkön sem gefa kaup- og sölumerki Fisksæðismeðferðir upprunnar í Kóreu Þrír fengu eftirlitsskýrslur MAST Legið í höfn í tvö ár en fer nú á veiðar eftir eldsvoðann Eldur í Eyjum: Allt tiltækt lið kallað út Birtingur í sumarstopp Þorsksæði hið nýja laxasæði í andlitsmeðferðaæði Á Herjólfi í brælu og blíðu veðri Greina framboð út frá hreyfingum brunnbáta Byrjaði sjö ára á árabát Þróa forspárlíkön sem gefa kaup- og sölumerki Eldur í Eyjum: Allt tiltækt lið kallað út Legið í höfn í tvö ár en fer nú á veiðar eftir eldsvoðann Fisksæðismeðferðir upprunnar í Kóreu Þorsksæði hið nýja laxasæði í andlitsmeðferðaæði Þrír fengu eftirlitsskýrslur MAST Sjötíu ár á sjó og sextíu ár í útgerð Eldur í Eyjum: Allt tiltækt lið kallað út Þrír fengu eftirlitsskýrslur MAST Legið í höfn í tvö ár en fer nú á veiðar eftir eldsvoðann Byrjaði sjö ára á árabát Þorsksæði hið nýja laxasæði í andlitsmeðferðaæði Fisksæðismeðferðir upprunnar í Kóreu Á Herjólfi í brælu og blíðu veðri Engar EES-reglur fyrir hendi vegna hvalveiða ESA skiptir sér ekki af hvalveiðum Enskir og danskir draugar í skipum Fleira áhugavert Mótmæltu veginum um árabil Netverslun með áfengi í boði ráðherra Kúgaður um 108 milljónir: Sérsveitin kölluð til Hefði aldrei verið samþykkt í dag Afurðaverð » Afurð Dags. Meðalverð Þorskur, óslægður 20.7.26 721,41 kr/kg Þorskur, slægður 20.7.26