200 mílur | Morgunblaðið | 12.7.2026 | 20:30 Skipsdraugar útbreiddir í íslenskum skútum Mynd af kútter Esther var birt í Lesbók Morgunblaðsins árið 1957 ásamt frásögn sjómanns sem var bjargað úti fyrir Grindavík. Fjóla K. Guðmundsdóttir [email protected] Setja bókamerki Um Nissa „Almennt trúa sjómenn á tilveru nissa og segja frá þeim. […] Sumir lýsa nú þessum íslensku nissum sem verndarverum skipa og manna og mun það almennast, þótt glettnir geti þeir verið. Hvort sem nú að nissar eru dísa-, álfa- eða draugakyns reynast þeir að jafnaði góðlátir og glaðir og sjómönnum vinveittir, leiðbeina þeim við veiðar, vara þá við yfirvofandi hættum og segja fyrir veðurbreytingar. Birtist þeir kátir og hlæjandi boða þeir storm, eftir því meiri sem þeir hlæja frekjulegar. En sjáist þeir með hryggðarsvip og daufir boða þeir ófarnað eða feigð innanborðs. En sjáist þeir flýja úr skipinu er það óbrigðult merki þess að það ferst. Þetta munu sögurnar sanna.“ — Úr þjóðsagnasafni Sigfúsar Sigfússonar Í segulbandasafni Árnastofnunar er að finna nokkrar frásagnir sem þjóðfræðingar hafa skrásett eftir sjómönnum sem mundu þann tíma þegar skipsdrauga var að finna í öllum skipum. „Það hafa fylgt skútunum í gamla daga sögur af verum sem stundum eru kallaðar skipsdraugar og stundum nissar,“ segir Rósa Þorsteinsdóttir, umsjónarmaður þjóðfræðisafns Árnastofnunar þar sem segulböndin eru geymd. „Það tala reyndar flestir um að þetta heiti niss, ekki nissi, og leggja alveg sérstaka áherslu á það.“ Samkvæmt Rósu segja flestir heimildarmennirnir nissa vera einhvers konar svipi eða afturgöngur manna sem hafa farist á skipum. Yfirleitt hafi þeir drukknað en einnig séu til sögur af því að þeir hafi verið drepnir um borð. „Það eru ekki miklar heimildir til um þetta og margir heimildarmennirnir í þjóðfræðisafninu segja að þessir skipsdraugar hafi ekki verið algengir í togurum þegar þeir fóru að koma,“ útskýrir Rósa. „Þetta virðist því aðallega hafa verið í skútunum snemma á 20. öldinni.“ Enskir og danskir draugar Það þýðir þó ekki að nissarnir hafi eingöngu látið á sér kræla um borð í vélarlausum skipum því til eru sögur af þeim um borð í skútum sem búið var að setja vélar í og jafnvel frásagnir þar sem þeir halda til í vélarrúmi. Samnefnarinn virðist þó vera tréskip og sérstaklega skip af erlendum uppruna. „Þessi skip voru yfirleitt keypt til landsins og heimildarmennirnir tala um að nissarnir séu til dæmis Englendingar sem hafi drukknað eða Danir,“ útskýrir Rósa og nefnir upptöku þar sem heimildarmaður er spurður hvort þessir draugar hafi þekkst á íslenskum árabátum. Hann svarar því til að svo hafi ekki verið því þeir hafi verið smíðaðir hér á landi. Þannig hafi óþekktur bakgrunnur skipsins ákveðið hlutverk í myndun sagnanna. Flestir þessir nissar voru karlkyns en þó er ein saga til um skútuna Helgu sem var undantekning frá reglunni. „Þegar hún var sjósett valt hún á hliðina og þá varð ung stúlka undir og slasaðist mikið. Hún var borin um borð í skútuna og sett í koju og þar dó hún,“ rifjar Rósa upp. „Hún hét Helga, þess vegna var skipið látið heita Helga, og hún var sögð vera áfram í þessari koju. Það kemur dálítið fyrir í þessum sögum að það er einhver ein koja sem enginn getur sofið í nema kannski einn, og það er oftast skipstjórinn.“ Rósa Þorsteinsdóttir þjóðfræðingur segir að fáar sögur af skipsdraugum hafi verið skráðar en allt bendi þó til þess að þær hafi verið mjög útbreiddar meðal sjómanna. Morgunblaðið/Eggert Forðaði skipi frá strandi Að sögn Rósu var nissinn ekki talinn hættulegur, heldur var hann eins konar verndari skipsins sem vakti skipverja ef hætta steðjaði að. „Það er til saga af því að niss hafi bjargað skipi frá því að sigla upp í kletta,“ segir Rósa. „Þá er skipið að sigla í svartaþoku og allir hásetarnir eru niðri í lúkar. Þá heyra þeir sagt: „Fellið þið seglin.“ Þeir fara allir upp, halda að skipstjórinn hafi kallað og ætla að fara að fella seglin.“ Þá segir Rósa að skipverjarnir hafi verið stoppaðir af og þeim sagt að engin skipun hafi borist um að fella skyldi seglin. Skipverjarnir fara aftur niður og þá eru þeir aftur spurðir af röddinni hvort þeir ætli ekki að fella seglin. „Þá fara þeir aftur upp og þá akkúrat kemur rof í þokuna og þeir sjá að þeir eru við það að sigla upp í kletta en þeir ná að bjarga skútunni með því að fella seglin,“ segir Rósa. Sú saga er raunar frábrugðin flestum frásögnum af skipsdraugum því almennt heyrðust nissarnir ekki tala. Til að mynda eru til margar sögur af skipsdraug um borð í frægri skútu sem kallaðist kútter Esther. „Það er oft sagt frá því að draugurinn í Esther hafi varað skipstjórann við,“ segir Rósa. „Þá vaknar hann af því að draugurinn rífur í hann.“ Björgunarafrek í aftakaveðri Skipstjórinn sem nefndur er í sögum af Esther hét Guðbjartur Ólafsson og bæði hann og skútan urðu fræg fyrir merkilegt björgunarafrek í mars 1916. Þá heimti kútter Esther 38 sjómenn úr helju þegar skyndilegt vonskuveður brast á, aftakabylur og frost sem opnir tíæringar máttu sín lítils gegn. Veður og sjólag var slíkt að um þrír sólarhringar liðu áður en skútan komst til hafnar í Grindavík, þar sem ættingjar mannanna höfðu vafalaust þegar talið þá af. Ógurlegar frásagnir af þessum degi má til að mynda finna bæði í Lesbók Morgunblaðsins árið 1957 og sjávarútvegsblaðinu Ægi árið 1933. Þar er þó hvergi minnst á að niss hafi látið á sér kræla og veitt aðstoð í veðurhamnum. Einn heimildarmaður í segulbandasafninu tekur fram að draugurinn um borð í kútter Esther hafi verið enskur skipstjóri sem hafi verið drepinn áður en skipið kom til Íslands. Auk þess að vekja skipstjórann í koju sinni, sem er algengt minni í þessum frásögnum, var hann þekktur fyrir að hringla í akkeriskeðjum fyrir vondu veðri. Einnig er minnst á það í frásögnum af ýmsum skipum að högghljóð heyrðust eða fótatak þar sem enginn maður var á ferli. Ef einhver varð var við að skipsdraugurinn yfirgæfi skipið þá var víst að það myndi farast í næsta túr. Niss um borð í öllum skipum Segulbönd þjóðfræðisafnsins hafa öll verið færð yfir á stafrænt form og er hægt að finna þessar frásagnir á vefnum ismus.is . Rósa segir að upptökurnar séu í raun ekki margar, aðeins á bilinu 10 til 20. Aðspurð hvort það sé vísbending um að þessar sagnir hafi verið sjaldgæfar segir Rósa að þvert á móti telji hún að þær hafi verið býsna útbreiddar. „Ég held að þessar sögur hafi verið mjög algengar meðal skútusjómanna og maður heyrir það á því hvernig þeir tala um þetta. Þeir segja annaðhvort að það hafi verið niss á öllum skipum eða að þeir hafi heyrt af mörgum skútum þar sem niss hafi verið um borð,“ segir Rósa „Þetta var greinilega mjög útbreitt á þessum tíma í skútusjómennskunni.“ Nú er langt um liðið síðan sögur um nissa lifðu góðu lífi meðal sjómanna og togarar hafa alfarið tekið við af skútum. Jafnvel þeir kútterar sem voru endurinnréttaðir með vélum eru löngu horfnir af fiskimiðunum og nissarnir með þeim. Þessar örfáu sögur eru þó vitnisburður um tíma þar sem mannfall á sjó var ógnvænlega stór þáttur í starfsumhverfinu. Hefur eflaust verið viss hugarró fyrir sjómenn að skipinu fylgdi nærvera sem gætti mannanna um borð og vaktaði hætturnar sem steðjuðu að þeim. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Um Nissa „Almennt trúa sjómenn á tilveru nissa og segja frá þeim. […] Sumir lýsa nú þessum íslensku nissum sem verndarverum skipa og manna og mun það almennast, þótt glettnir geti þeir verið. Hvort sem nú að nissar eru dísa-, álfa- eða draugakyns reynast þeir að jafnaði góðlátir og glaðir og sjómönnum vinveittir, leiðbeina þeim við veiðar, vara þá við yfirvofandi hættum og segja fyrir veðurbreytingar. Birtist þeir kátir og hlæjandi boða þeir storm, eftir því meiri sem þeir hlæja frekjulegar. En sjáist þeir með hryggðarsvip og daufir boða þeir ófarnað eða feigð innanborðs. En sjáist þeir flýja úr skipinu er það óbrigðult merki þess að það ferst. Þetta munu sögurnar sanna.“ — Úr þjóðsagnasafni Sigfúsar Sigfússonar Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Mest lesið Í gær Í vikunni Mokuðu síld til að rétta bátinn af Bandero á brott úr íslenskri efnahagslögsögu Bandero afþakkaði aðstoð Gæslunnar Bandero yfirgefur Ísland Sjötíu ár á sjó og sextíu ár í útgerð Myndband: Sigldu fyrir látinn skipstjóra Bandero stímir út úr lögsögunni og til Írlands Njósnaskipið hringsólaði í kringum sjómann Andlát: Kristinn V. Jóhannsson Hefur ekki trú á því að undanþágur bjóðist Bandero afþakkaði aðstoð Gæslunnar Bandero yfirgefur Ísland Mokuðu síld til að rétta bátinn af Sjötíu ár á sjó og sextíu ár í útgerð Myndband: Sigldu fyrir látinn skipstjóra Bandero stímir út úr lögsögunni og til Írlands Njósnaskipið hringsólaði í kringum sjómann Andlát: Kristinn V. Jóhannsson „Besti bitinn“ sló í gegn í sumarbúðum fatlaðra Hefur ekki trú á því að undanþágur bjóðist Njósnaskipið hringsólaði í kringum sjómann Bandero yfirgefur Ísland Bandero afþakkaði aðstoð Gæslunnar Myndband: Sigldu fyrir látinn skipstjóra Segist ekki hafa afhent Watson eftirlitsskýrslur Fiskveiðistefna ESB ófrávíkjanleg Bjóða peninga fyrir upplýsingar um hvalveiðiskipin Andlát: Kristinn V. Jóhannsson Þór yfirgefur Bandero: Erum með gott auga á skipinu „Grafalvarlegt mál“ Fleira áhugavert Sundlaugagarður í Laugardalnum Frakklandseldar tvöfalt skæðari en í fyr