Deila Sem kunnugt er tók Ríkisútvarpið upp á því að setja fyrirvara við lok þeirra frétta sem birtast á vefsíðu ríkismiðilsins þar sem fullyrt er að hann sé óháður nokkrum hagsmunum: „RÚV er óháð hags­munum stjórnmála, viðskipta, opin­berra aðila og einkaaðila. Fréttaflutningur og dagskrárgerð okkar byggist á trú­verðug­leika og óhlutdrægni.“ Nú er það því miður þannig að fólk lýsir sjaldnast eigin dyggðum að fyrra bragði nema það óttist að aðrir sjái eitthvað annað. Hvað um það? *** Fyrir tveimur vikum birti Hanna Katrín Friðriksson atvinnuvegaráðherra skýrslu um eignarhald 20 stærstu útgerðarfélaga landsins sem unnin var af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að beiðni Dags B. Eggerts­sonar og fleiri alþingismanna. Í stuttu máli var niðurstaða skýrslunnar sú að stærstu útgerðir landsins ættu einhverja 400 milljarða í öðrum fyrirtækjum og stærsti hluti þess eignarhlutar lægi bundinn í öðrum sjávarútvegsfyrir­tækjum. Efni skýrslunnar var fyrsta frétt ríkismiðilsins föstudaginn 22. maí og í þeirri umfjöllun útskýrði rannsóknarblaðamaðurinn Helgi Seljan fyrir áhorfendum að skýrslan væri hluti af viðleitni stjórnarþingmanna til þess að komast að því hversu mikið útgerðir högnuðust af starfsemi sinni. Þess var ekki getið í umfjölluninni að útgerðir rétt eins og önnur fyrirtæki gera fyllilega grein fyrir rekstrarniðurstöðu sinni með ársreikningum og öðrum opinberum gögnum. Það blasir auðvitað við öllum að skýrslan sem Dagur bað um er hluti af pólitískri refskák sem hefur það að markmiði að bregða upp þeirri röngu mynd að nokkur útgerðarfyrirtæki séu hreinlega búin að kaupa upp landið með manni og mús. Sé stórútgerðin að reyna að kaupa upp Ísland verður að segjast að það verk gengur ekki sérlega hratt fyrir sig. Mætti jafnvel tala um verkstol í þeim efnum. Samanlagt ­eigið fé ­viðskiptahagkerfisins er ríflega sjö þúsund ­milljarðar króna og er því hlutdeild stærstu útgerðanna ­einungis um 5%. Sem fyrr segir er stærstur hluti þeirrar ­eignar í öðrum sjávarútvegsfyrir­tækjum en að sama skapi eru þarna félög sem eru í fjölþættum rekstri af sögulegum ástæðum á borð við Kaupfélag Skagfirðinga. Hanna Katrín Friðriksson atvinnuvegaráðherra © Aðsend mynd (AÐSEND) Ríkisútvarpið kaus að líta framhjá þessu öllu og engin tilraun var gerð til þess að setja tölurnar sem fram komu í skýrslunni í nokkurt samhengi við efnahagslegan veruleika á Íslandi. Ekkert var minnst á þá staðreynd að ­síðustu áratugi hefur eigið fé viðskiptahagkerfisins að sjávar­útvegi undanskildum vaxið tvöfalt hraðar. Er það sá mælikvarði sem réttast er að styðjast við og er full þörf á að þeir sem gera mest úr þessu máli svari spurningum sem lúta að þeirri staðreynd. Fyrir tveimur árum stóð Blaðamannafélag Íslands ­fyrir herferð þar sem reynt að var að varpa ljósi á mikilvægi blaðamennsku fyrir sam­félagið. ­Sigríður Dögg Auðunsdóttir, formaður félagsins, skrifaði þá grein á Vísi. Þar segir: „En hvað gera blaðamenn? Jú, blaðamenn draga saman upplýsingar, setja hlutina í samhengi og greiða úr óreiðunni. Þeir koma á framfæri ólíkum sjónarmiðum, setja fram staðreyndir og kanna sannleiksgildi þess sem sagt er. Þá veita þeir aðhald og greina rétt frá röngu. Blaðamenn greina frá staðreyndum og sannreyna upplýsingar og stemma þannig stigu við þeirri upplýsingaóreiðu sem á sér stað í sam­félaginu.“ Fréttamenn Ríkisútvarpsins gerðu ekkert af þessu. *** Eftir að skýrslan kom út var ljóst að þingmanninum sem bað um hana þótti hún ekki vekja nægilega athygli. Ríkis­útvarpið brást við því kalli. Í kvöldfréttatímanum á miðvikudag síðustu viku var bókstaflega sama fréttin og sögð hafði verið á föstudeginum flutt en í stað Helga Seljan var Hanna Katrín atvinnuvegaráðherra fengin í viðtal til þess að segja álit sitt á þeim miklu tíðindum að stöndug fyrirtæki fjárfestu í atvinnurekstri hér á landi. Segja má að ræða atvinnuvegaráðherrans í fréttatímanum hafi verið fjarstæðukennd. Hún var ekki í neinu samhengi við efni skýrslunnar eða þann efnahagslega veruleika sem aðrir búa við. Í stuttu máli sagði Hanna Katrín skýrsluna vera mikilvægt innlegg, þar sem hún sýndi umsvif þeirra útgerðarfyrirtækja sem Íslendingar væru dæmdir til þess að vera í daglegum viðskiptum við. Á sama tíma var sýnt myndefni sem sýndi verslanir Hagkaupa og höfuðstöðvar Sjóvár. Gjörsamlega óskiljanleg framsetning bæði af hálfu ráðherrans og ríkis­útvarpsins. Þá sagði ráðherrann að mikil­vægt væri að „jafna leikreglunnar“, þar sem útgerðarfyrirtækin gerðu sum hver upp í erlendri mynt. Flestir þeir sem hafa lágmarksþekkingu á efnahagsmálum átta sig á því að fyrirtæki hafa engan sérstakan fjárhagslegan ávinning af því að gera upp í einni mynt frekar en annarri en að sama skapi kalla alþjóðlegir reikniskilastaðlar eftir því að uppgjör séu gerð í þeirri mynt sem er ráðandi í rekstri fyrirtækja. Þessi þekking virðist ekki vera til staðar á systur­miðl­unum RÚV og Heimildinni, hvað þá í atvinnuvegaráðuneytinu. Þó gerði vinsæll viðmælandi þessara miðla, Gylfi Magnússon, ágætlega grein fyrir því á Vísindavef Háskóla Íslands í framhaldinu að það væri áróðurskennt að tala um að fyrirtæki „flýi krónuna“ með því að gera upp í annarri mynt. Hafa þessir miðlar flutt fréttir af skoðunum Gylfa á einu og öðru af minna tilefni. *** Annað þessu tengt. Einn þáttur í Evrópubrölti ríkisstjórnarinnar var að skipa sérfræðingahóp sem gerði skýrslu um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum. Fjármálaráðuneytið birti skýrsluna á síðastliðinn föstudag undir fyrirsögninni „Kostnaður af krónu líklega meiri en ábatinn“. Tóku fjölmiðlar á borð við Ríkisútvarpið þetta upp og fluttu af málinu fréttir. En svo virðist sem fréttamenn hafi hreinlega ekki glöggvað sig á skýrslunni með neinum hætti heldur stuðst alfarið við fréttatilkynningu ráðuneytisins. Jón Helgi Egilsson og Daði Már Kristófersson Jón Helgi Egilsson, ­doktor í hagfræði og fyrrverandi formaður bankaráðs Seðlabankans, benti á þetta í aðsendri grein í Morgunblaðinu á mánudag. Jón Helgi segir að það komi ekki á óvart að RÚV og aðrir fjölmiðlar hafi miðlað sömu niðurstöðu til almennings enda treysti fréttastofur eðlilega á að stjórnvöld lýsi ­eigin skýrslum af nákvæmni. Það er greinilega ekki hægt að treysta á það. Í greininni segir Jón Helgi: „Ef höfundar evruskýrslunnar segja sjálfir að þeir hafi ekki metið mikilvæga þætti sem tengjast raunhagkerfi og vinnumarkaði, og hvergi í 219 blaðsíðna skýrslunni er fullyrt að kostnaður krónunnar sé meiri en ábatinn, á hverju byggir þá Stjórnarráð ­Íslands þá fullyrðingu að það sé niðurstaða skýrslunnar? „Það er spurning sem stjórnvöld skulda kjósendum svar við.“ Jón Helgi bendir í grein sinni á að hin meinta niðurstaða skýrslunnar að mati fjármálaráðuneytisins fái ekki ­staðist nema nema helstu kostn­aðar- og ábataþættir hafi verið metnir. „Þess vegna hóf ég lesturinn á einfaldri spurningu: Hvar í evruskýrslunni er sú greining? Eftir að hafa lesið evruskýrsluna frá upphafi til enda hefur mér ekki tekist að finna að höfundar hennar komist að þeirri niðurstöðu sem Stjórnarráð Íslands segir að þeir hafi komist að. Mér hefur heldur ekki tekist að finna að þeim hafi verið falið það verkefni sem fréttatilkynningin lýsir. Þá hef ég ekki fundið þá niðurstöðu í skýrslunni að eina leiðin til að taka upp evru sé að ganga í Evrópusambandið. Raunar er fjallað um fleiri leiðir.“ Jón Helgi bendir á að höfundar skýrslunnar segi hins vegar að þeir hafi ekki metið mikilvæga þætti sem tengist raunhagkerfi og vinnumarkaði og því ekki greint allan fórnarkostnaðinn við upptöku evru. Fjölmiðlarýni er einn af föstum dálkum VIðskiptablaðsins. Þessi pistill birtist fyrst í blaðinu sem kom út 3. júní 2026.