Innlent | Morgunblaðið | 5.6.2026 | 9:18 Birtingarmynd miklu stærri vanda „Þetta er líka grundvallaratriði fyrir íslenska þjóð, að fólkið í landinu geti lesið bókmenntirnar okkar, því annars erum við bara komin á mjög slæman stað.“ Haraldur Jónasson/Hari Elínborg Una Einarsdóttir [email protected] Setja bókamerki Tengdar fréttir Íslenska Hefur greinilega farið úrskeiðis löngu áður Stjórnin „gjörsamlega að taka þetta mjög alvarlega“ „Þá er bara hægt að pakka saman og hætta þessu“ Íslendingar í sérstakri stöðu en glata forskotinu Gervigreindin eyðileggur fyrir lestri Njálu » Fleiri tengdar fréttir Skólakerfið í vanda „Grundvallaratriði fyrir íslenska þjóð“ Stjórnin „gjörsamlega að taka þetta mjög alvarlega“ Tuttugu ára tilmæli til ráðuneytisins enn í gildi „Þá er bara hægt að pakka saman og hætta þessu“ Hegðunar- og agavandamál áberandi » Fleiri tengdar fréttir Sú staðreynd að margir framhaldsskólar hafa tekið höfuðverk íslensks bókmenntaarfs, á borð við Brennu-Njáls sögu og skáldsögur Halldórs Laxness, af leslistum sínum á síðustu árum er birtingarmynd mun stærri vanda í skólakerfinu sem nær allt niður á leikskólastig. Þetta segir dr. Sigríður Ólafsdóttur, læsisfræðingur og dósent á Menntavísindasviði Háskóla Íslands. Á meðan við tryggjum ekki að kennarar, bæði á leikskóla- og grunnskólastiginu, hafi aðstæður og forsendur til að gefa börnum og ungmennum mál- og læsiseflandi skólastarf mun hópur framhaldsskólanema ekki geta tekist á við íslenskar bókmenntir fyrri alda í framhaldsskólanum. Frétt af mbl.is Hefur greinilega farið úrskeiðis löngu áður Hættir að skilja orðskýringar Morgunblaðið hefur síðustu misseri fjallað um bókmenntalestur í framhaldsskólum landsins. Síðasta haust framkvæmdi blaðið könnun meðal framhaldsskóla sem leiddi í ljós að innan við þriðjungur framhaldsskólanema les nú skáldsögu eftir Halldór Laxness sem hluta af skyldunámi sínu og hefur það hlutfall lækkað mikið á síðustu árum. Í sambærilegri könnun um lestur Íslendingasagna sem greint var frá í vikunni kom í ljós að þar er svipuð þróun uppi á teningnum. Meirihluti skóla hefur dregið úr lestri Íslendingasagna síðasta áratuginn og hefur um helmingur skóla tekið Njálu af leslistum sínum, ýmist í heild sinni eða að hluta. Ástæðan virðist nokkuð margþætt. Stytting framhaldsskólans úr fjórum árum í þrjú kann að hafa haft áhrif á þessa þróun en kennarar segja að minnkandi lesskilningur og lestrargeta spili þar líka stórt hlutverk. Nemendur séu jafnvel hættir að skilja orðskýringar sem fylgja með skólaútgáfum af Íslendingasögum og því sé mun erfiðara að kenna þær. Frétt af mbl.is Íslendingar í sérstakri stöðu en glata forskotinu Sigríður Ólafsdóttir læsisfræðingur. mbl.is/María Mikill munur á leikskólum Sigríður Ólafsdóttir segir málið í grunninn ekki snúast um val einstakra bókmenntaverka á leslista framhaldsskóla. „Þetta er birtingarmynd stærri vanda,“ segir hún og bætir við að þegar komi að skólakerfinu nái vandinn allt niður á leikskólastigið, sem hún segir hafa verið vanrækt. Bæði þar og á grunnskólastiginu skipti fagmennska starfsfólks og kennara gífurlegu máli. Í því samhengi tekur Sigríður dæmi um tvö börn. „Annað barnið er í leikskóla þar sem er hátt hlutfall ómenntaðs starfsfólks og mannekla. Þar fer öll orkan í að sjá til þess að börnin fái nóg að borða, séu vel klædd, fari út að leika og komi inn aftur. Suma daga er ekki einu sinni tími til að lesa bækur fyrir börnin. Hitt barnið er í leikskóla með passlega mörg börn á hvern starfsmann og menntaða kennara. Kennararnir hafa þekkingu á mikilvægi málþroska barna og hvers konar málleg samskipti gefa bestan árangur. Ég veit til dæmis um frábæran leikskóla þar sem börn læra um hestinn, folaldið og hryssuna og svo fleiri spendýr í jafnvel nokkrar vikur. Dýrin eru tekin fyrir við lestur bóka, í samtölum og leik úti og inni.” Sigríður segir að þarna sé grunnur lagður að orðaforða og síðar lesskilningi barnanna. Barnið sem fær þemavinnu um spendýr í nokkrar vikur öðlast gífurlegan orðaforða, málskilning og líka tjáningarfærni, sem liggur síðan til grundvallar námsárangri þegar í grunnskóla er komið. Hitt barnið missir af þeim tækifærum og kemur því námslega veikara inn í grunnskólann. „Þetta eru bara tvö dæmi en ég veit að munurinn er svona mikill í leikskólum landsins.“ Frétt af mbl.is Staðan gjörbreytt á einum áratug Ná aðeins til sumra barnanna Strax í fyrsta bekk grunnskólans skiptir fagþekking kennarans verulegu máli. Börn sem fá þemavinnu eins og í leikskólanum taka reglulegum framförum í orðaforða, málskilningi og tjáningarfærni. Því fjölbreyttari viðfangsefni, því ríkulegri sem málnotkunin er, þeim mun hraðari framförum taka börnin. Og börn sem fá faglega lestrarkennslu ná tökum á lestri strax á fyrsta og öðru ári grunnskólans. Aftur á móti taka börn hægari framförum eftir því sem málnotkun í skólanum er fátæklegri og ef lestrarkennslan er ekki samkvæmt rannsóknum sem sýna hvað virkar best fyrir öll börn. Ef kennarar eru ekki með væntingar um að öll börn geti tekið virkan þátt í máleflandi skólastarfi og að öll börn nái tökum á lestri verða kennsluhættir samkvæmt því, þeir ná aðeins til sumra barnanna. Stuðlað að upplýsingaóreiðu Af þessu má sjá hversu gífurlega mikilvægt það er að kennarar hafi lært og geti beitt gagnreyndum kennsluaðferðum, sem sannað hafa árangur sinn fyrir meginþorra barna og ungmenna. Með því móti er hægt að fækka börnum sem þurfa sérstakan stuðning og sérkennslu. „Þannig að staðan eftir 10 ár í grunnskóla og 3–4 ár í leikskóla er mótuð af þessum fyrstu árum nemenda í skólastarfi,” segir Sigríður. Að lokum ítrekar hún að lesskilningur sé lykill að velgengni í námi á öllum skólastigum. „Þetta er líka grundvallaratriði fyrir íslenska þjóð, að fólkið í landinu geti lesið bókmenntirnar okkar, því annars erum við bara komin á mjög slæman stað.“ Sigríður segir að með þessu sé hún ekki að setja út á sjálfa kennarana, enda þekki hún marga fyrirmyndarkennara á öllum skólastigum. „Ég er miklu frekar að gagnrýna menntayfirvöld sem hafa sett peninga í kolvitlausar aðgerðir og jafnvel stuðlað að upplýsingaóreiðu.“ Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Tengdar fréttir Íslenska Hefur greinilega farið úrskeiðis löngu áður Stjórnin „gjörsamlega að taka þetta mjög alvarlega“ „Þá er bara hægt að pakka saman og hætta þessu“ Íslendingar í sérstakri stöðu en glata forskotinu Gervigreindin eyðileggur fyrir lestri Njálu » Fleiri tengdar fréttir Skólakerfið í vanda „Grundvallaratriði fyrir íslenska þjóð“ Stjórnin „gjörsamlega að taka þetta mjög alvarlega“ Tuttugu ára tilmæli til ráðuneytisins enn í gildi „Þá er bara hægt að pakka saman og hætta þessu“ Hegðunar- og agavandamál áberandi » Fleiri tengdar fréttir Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Fjölda kvenna byrluð ólyfjan í Hollandi Birtingarmynd miklu stærri vanda Michael Jackson skrifar söguna enn á ný! Gyrðir Elíasson verðlaunaður í Danmörku Afreksfólkið velur On Umræðan Evrópusambandið og átökin um auðlindirnar Evran enginn happafengur Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Brotamenn með þunga dóma gætu fengið reynslulausn Khamenei segir þingsályktunina þungt högg Verður ekki leyst með hernaði Fór ráðuneytið á svig við siðareglur ríkisstjórnar? Mest lesið Í gær Í vikunni Ósátt við að föður sínum sé blandað í umræðuna „Fólk á bara að hafa vit á þessu sjálft“ Ekki frá höfundum komið Andlát: Þórir Lárusson Andlát: Vigfús Kr. Vigfússon Um 300 þegar fengið viðvörun „Ég er alltaf jákvæður. Ég vinn við það“ Livio gert að greiða Ingunni 25 milljónir Brotamenn með þunga dóma gætu fengið reynslulausn Kærður fyrir að misþyrma gæludýri sínu Banaslys í umferðinni: Metinn óhæfur til aksturs SS hyggst hætta halal-slátrunum Unglingsstúlka fannst meðvitundarlaus í Firði Þekkt nöfn í eigendahópi nýs kaffihúss Andlát: Ragna Ragnars Hefur mikla þýðingu fyrir kaupendur fasteigna Ákærður fyrir manndráp af gáleysi eftir banaslys Er bæði eyðilagður og sorgmæddur Vill skoða sölu eða niðurlagningu Sorpu „Þetta er bara alveg hræðilegt“ Snarpur skjálfti á Mosfellsheiði Áslaug Arna hættir á Alþingi Andlát: Margrét Jónsdóttir Lést við barnsburð á Landspítalanum Banaslys í umferðinni: Metinn óhæfur til aksturs Myndband: Handtaka í Hveragerði Íbúar skelkaðir eftir dularfullt lágflug Íslendings saknað á Taílandi Fangi á Hólmsheiði lést í nótt Flugmaður Icelandair hjólar í Boga Nýjast á mbl.is » Fjölda kvenna byrluð ólyfjan í Hollandi Birtingarmynd miklu stærri vanda Michael Jackson skrifar söguna enn á ný! Gyrðir Elíasson verðlaunaður í Danmörku Afreksfólkið velur On Umræðan Evrópusambandið og átökin um auðlindirnar Evran enginn happafengur Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Khamenei segir þingsályktunina þungt högg Birtingarmynd miklu stærri vanda Maðurinn á gjörgæslu og skýrslutökur standa yfir Stjórnvöld nýti neyðar- og fullveldisrétt Íslands Mest lesið Í gær Í vikunni Ósátt við að föður sínum sé blandað í umræðuna „Fólk á bara að hafa vit á þessu sjálft“ Ekki frá höfundum komið Andlát: Þórir Lárusson Andlát: Vigfús Kr. Vigfússon Um 300 þegar fengið viðvörun „Ég er alltaf jákvæður. Ég vinn við það“ Livio gert að greiða Ingunni 25 milljónir Brotamenn með þunga dóma gætu fengið reynslulausn Kærður fyrir að misþyrma gæludýri sínu Banaslys í umferðinni: Metin