Kostnaðurinn við ís­lensku krónuna er veru­legur og lík­lega að jafnaði meiri en sá ábati sem fylgir sjálf­stæðum gjald­miðli. Þetta er ein helsta niður­staða nýrrar skýrslu sér­fræðinga­hóps sem fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neytið fól að fjalla um val­kosti Ís­lands í gjald­miðlamálum. Skýrslunni er ætlað að leggja grunn að um­ræðu um framtíðar­fyrir­komu­lag gjald­miðlamála á Ís­landi. Ráðu­neytið efnir til ráð­stefnu um efni skýrslunnar í Hörpu 2. júní. Hópnum var falið að meta kosti og galla sjálf­stæðs gjald­miðils í saman­burði við aðild að stærra gjald­miðla­svæði, einkum evru­svæðinu. Í skýrslunni er fjallað um þröngari spurningu gjald­miðlamála, það er hvort Ís­land ætti að taka upp evru, í sam­hengi við fyrir­hugaða þjóðar­at­kvæða­greiðslu um fram­hald viðræðna við Evrópu­sam­bandið. Niður­staðan er af­dráttar­laus að því leyti að skýrslu­höfundar telja krónuna ekki hafa staðið undir klassískri rök­semd fyrir sjálf­stæðum gjald­miðli; að sveigjan­legt gengi dempi áföll og auðveldi aðlögun hag­kerfisins. Þvert á móti segir í skýrslunni að gengi krónunnar hafi í mörgum til­vikum fremur magnað efna­hags­skelli en mildað þá. Það eigi sér­stak­lega við um fjár­mála­leg áföll og ytri skelli sem berist inn í hag­kerfið með gengis­sveiflum, verðbólgu og hærri vöxtum. Í skýrslunni segir að verðbólga og hag­vöxtur hafi sveiflast meira á Ís­landi en á öðrum Norður­löndum bæði fyrir og eftir fjár­mála­hrunið og að reynsla Ís­lands falli ekki snyrti­lega að þeirri kennslu­bókar­mynd að sveigjan­legt gengi taki á sig högg fyrir hag­kerfið. En skýrslan er ekki ein­hliða áfellis­dómur yfir krónunni. Höfundar leggja áherslu á að krónan hafi haft raun­veru­legt gildi í stóráföllum. Gengis­fallið í fjár­mála­hruninu 2008 og 2009 hafi auðveldað nauð­syn­lega ytri aðlögun hag­kerfisins. Inn­flutningur varð dýrari, kaup­máttur heimila og fyrir­tækja lækkaði og sam­keppnis­staða út­flutnings­greina batnaði um tíma. Þannig hafi gengis­fallið átt þátt í að hag­kerfið náði sér hraðar á strik en ella hefði getað orðið. Sú aðlögun var þó dýr. Hún birtist í verðbólgu­skoti, lækkun raun­launa, auknum greiðslu­erfið­leikum og þörf fyrir gjald­eyris­höft, endur­skipu­lagningu banka og aðkomu Alþjóða­gjald­eyris­sjóðsins. Skýrslu­höfundar benda því á að krónan geti hjálpað í mjög stórum áföllum, en að sá ábati komi ekki án veru­legs kostnaðar. Við venju­legri hag­sveiflur er mat höfunda mun gagn­rýnna. Sveiflur í krónunni skila sér hratt í inn­flutt verðlag og verðbólgu, en áhrifin á út­flutnings­magn eru tak­mörkuð. Þar skiptir sam­setning út­flutnings miklu máli. Ál­fram­leiðsla ræðst að stórum hluta af fram­leiðslu­getu og langtíma­samningum, en sjávarút­vegur af kvótum og líf­fræði­legum tak­mörkunum. Gengis­fall eykur því tekjur þessara greina í krónum talið og getur stutt hagnað, arð­greiðslur og skatt­tekjur, en leiðir ekki sjálf­krafa til þess að meira sé flutt út. Skýrslan segir að rannsóknir sem unnar voru fyrir hópinn sýni lítil viðbrögð út­flutnings­magns í áli og sjávar­afurðum við gengis­falli krónunnar. Þetta er mikilvægur fyrir­vari. Krónan getur bætt stöðu út­flutnings­fyrir­tækja í krónum talið og þannig stutt tekjur í hag­kerfinu, en hún virðist ekki vera jafn öflugt tæki til að auka út­flutnings­magn og stundum er haldið fram. Skýrslan bendir jafn­framt á að sveiflur í gengi og fjár­magns­flæði séu meiri á Ís­landi en í saman­burðar­löndum. Krónan sé mun sveiflu­kenndari en aðrir norrænir gjald­miðlar, þótt sveiflurnar hafi minnkað frá fjár­mála­hruninu. Ís­land skeri sig einnig úr hvað varðar sveiflur í hag­vexti, verðbólgu og vöxtum. Á móti kemur að Ís­land hefur ekki verið al­gjör­lega sér á báti í hag­sveiflunni. Skýrslan segir ís­lensku hag­sveifluna að nokkru leyti sam­stillta hag­sveiflum á Norður­löndum og evru­svæðinu. Það veikir rök fyrir því að Ís­land þurfi alltaf á sérís­lenskri peninga­stefnu að halda. En sveiflurnar hér á landi eru stærri og því væri ekki kostnaðar­laust að gefa upp sjálf­stæða peninga­stefnu. Upp­taka evru gæti, sam­kvæmt skýrslunni, haft í för með sér lægri vexti, minni gengisáhættu, lægri við­skipta­kostnað, aukinn stöðug­leika og betri að­gang að fjár­málamörkuðum. Höfundar telja að kostnaður við gjald­eyris­við­skipti myndi lækka og að minni áhættuálagning gæti skilað sér í lægri fjár­mögnunar­kostnaði bæði ríkis og einka­aðila. Þá gæti evru­upp­taka dregið úr sveiflum í fjár­magns­flæði og minnkað áhrif alþjóð­legra fjár­mála­skella á ís­lenskt vaxta­stig og gengi. Skýrslan bendir einnig á að gjald­eyris­forði Seðla­bankans, sem nú nemur um 20% af lands­fram­leiðslu, sé meiri en að jafnaði í evruríkjum. Hluta hans mætti hug­san­lega nýta með öðrum hætti ef Ís­land væri innan stærra mynts­væðis. Höfundar leggja þó áherslu á að upp­taka evru væri ekki ein­föld lausn á öllum efna­hags­vanda Ís­lands. Með evru myndi Ís­land gefa upp sjálf­stæða peninga­stefnu og Seðla­bankinn gæti ekki lengur hækkað eða lækkað vexti í takt við sérís­lenskar aðstæður. Ábyrgðin á stöðug­leika myndi því færast í auknum mæli yfir á ríkis­fjár­mál, vinnu­markað, fjár­málastöðug­leikatæki og aðra hag­stjórn. Þessi fyrir­vari er veiga­mikill. Skýrslan segir að ef Ís­land tæki upp evru þyrfti ríkis­fjár­mála­stefnan að gegna stærra hlut­verki við að jafna sveiflur. Þar sé veik­leiki til staðar, enda hafi opin­ber út­gjöld hér á landi oft verið sveiflu­magnandi fremur en sveiflu­jafnandi. Ný fjár­mála­regla, sem tók gildi 2025, sé skref í rétta átt, en það eigi eftir að koma í ljós hvort hún tryggi nægan aga. Sama á við um vinnu­markaðinn. Skýrslu­höfundar segja um­bætur á launa­myndun nauð­syn­legar óháð því hvaða gjald­miðla­fyrir­komu­lag verði fyrir valinu. Slíkar um­bætur væru þó for­senda farsællar aðildar að mynt­banda­lagi. Launa­kostnaður á Ís­landi hefur hækkað mun meira en fram­leiðni og meira en í nágranna­löndunum. Í skýrslunni kemur fram að launa­kostnaður á fram­leidda einingu hafi að meðaltali hækkað um 5,6% á ári á Ís­landi á árunum 2016 til 2025, nærri tvöfalt meira en í Noregi og Svíþjóð og meira en þre­falt meira en í Dan­mörku og Finn­landi. Ef slík þróun héldi áfram innan evru­svæðisins gæti Ís­land ekki leiðrétt sam­keppnis­stöðuna með gengis­falli. Þá þyrfti aðlögunin að koma fram með hægari launa­hækkunum, aukinni fram­leiðni eða erfiðari innri aðlögun. Í skýrslunni segir að ís­lenskur vinnu­markaður sé að mörgu leyti sterkur. At­vinnuþátt­taka sé mikil, at­vinnu­leysi lítið og ójöfnuður lítill í alþjóð­legum saman­burði. Á sama tíma hafi þróun launa­kostnaðar grafið undan sam­keppnis­hæfni landsins. Þar liggur ein helsta gagn­rýna spurningin við niður­stöðurnar. Evran gæti lækkað við­skipta­kostnað og dregið úr gengis­sveiflum en hún myndi jafn­framt taka frá stjórn­völdum gengis­leiðréttingu sem hefur stundum verið notuð þegar launaþróun hefur farið langt fram úr fram­leiðni. Ef ís­lenskur vinnu­markaður og ríkis­fjár­mál breytast ekki sam­hliða gætu vanda­málin því ein­fald­lega færst til. Daði Már Kristó­fers­son fjár­mála- og efna­hags­ráðherra segir niður­stöður skýrslunnar sýna að tíma­bært sé að ræða gjald­miðlamálin með opnum hætti. „Ég er þakk­látur fyrir þá vönduðu vinnu sem var lögð í skýrsluna. Niður­stöður hennar bera með sér að sveiflur á Ís­landi séu samþættar sveiflum á hinum Norður­löndunum og víðar í Evrópu. Í henni kemur einnig fram að krónan sé frekar til þess fallin að ýkja áhrifin af sveiflunum en að draga úr þeim. Þá virðist kostnaðurinn af krónunni vera tölu­vert meiri en ábatinn,“ segir Daði Már. Hann segir að á grund­velli skýrslunnar geti farið fram opinská og fag­leg um­ræða um val­kosti Ís­lands í gjald­miðlamálum. „Það er óhætt að segja að sú endur­skoðun sé tíma­bær,“ segir ráðherrann. Skýrslan er skrifuð af hópi er­lendra sér­fræðinga undir stjórn Cat­herine L. Mann, fyrr­verandi aðal­hag­fræðings OECD og nefndar­manns í peninga­stefnu­nefnd Eng­lands­banka. Í hópnum eru einnig Hild­e Christiane Bjørn­land, pró­fessor við Norska við­skipta­háskólann, Steinar Holden, pró­fessor við Háskólann í Osló, og Stijn Cla­es­sens, fyrr­verandi að­stoðar­fram­kvæmda­stjóri hag­fræðis­viðs Alþjóða­greiðslu­bankans og nú sér­fræðingur við Yale-háskóla. Fjallað verður um efni skýrslunnar á opinni ráð­stefnu í Hörpu 2. júní. Cat­herine L. Mann mun þar kynna helstu niður­stöður. Þá munu Daði Már Kristó­fers­son fjár­mála- og efna­hags­ráðherra og Ás­geir Jóns­son seðla­banka­stjóri flytja ávörp, auk full­trúa Seðla­banka Evrópu. Niður­staða skýrslunnar er í stuttu máli sú að krónan hafi veitt Ís­landi ákveðið svigrúm í stórum áföllum, en að dag­legur kostnaður hennar sé mikill. Sveiflur, hærri vextir, við­skipta­kostnaður og óvissa hafi lík­lega vegið þyngra en ábatinn af sjálf­stæðum gjald­miðli. Á sama tíma er varað við því að evran kalli á meiri aga annars staðar í hag­stjórninni. Með öðrum orðum: Upp­taka evru gæti minnkað kostnaðinn af gjald­miðlinum, en hún myndi ekki leysa þann vanda sem felst í launaþróun, ríkis­fjár­málum og sam­keppnis­hæfni nema þær um­bætur fylgdu með.