Ný rannsókn Hagstofu Íslands sýnir að notkun gervigreindar hjá íslenskum fyrirtækjum er þegar orðin umtalsverð. Tæpur helmingur fyrirtækja notar gervigreind að einhverju leyti, en um leið getur mun lægra hlutfall tilgreint í hvaða verkefnum tæknin er nýtt og aðeins lítill hluti hefur mótað sér formlega stefnu um notkun hennar. Samkvæmt rannsókninni nota 48% fyrirtækja gervigreindarhugbúnað af einhverju tagi, 25% segjast nota gervigreind í tilgreindum verkefnum og 14% hafa mótað sér stefnu um notkun hennar. Af þessu virðist óhætt að draga tvær ályktanir. Annars vegar má ætla að hagnýting gervigreindar sé enn að verulegu leyti á tilraunastigi. Hins vegar má álykta að notkunin byggist að talsverðu leyti fremur á frumkvæði starfsmanna en markvissri fjárfestingu og skipulagningu af hálfu fyrirtækjanna sjálfra. Tilraunir eru mikilvægar Mállíkön á borð við ChatGPT, Claude, Gemini og önnur slík eru eðlisólík hefðbundnum hugbúnaðarlausnum. Hér er ekki um að ræða afmarkað verkfæri með eitt skýrt hlutverk heldur tækni með afar breitt og oft óljóst notagildi. Að sumu leyti er jafnvel nær lagi að líta á þessi kerfi eins og nýja starfsmenn; þau geta nýst á margvíslegan hátt, en hæfni þeirra, styrkleikar og veikleikar liggja ekki fyrir í upphafi. Til að ná fram raunverulegum ávinningi er tilraunastarfsemi því ekki aðeins eðlileg heldur beinlínis nauðsynleg. Það að aðeins hluti fyrirtækja geti enn svarað með nákvæmni til hvers gervigreind nýtist er því ekki endilega áhyggjuefni. Þvert á móti getur það bent til þess að fyrirtæki séu enn að læra á tæknina, kortleggja notagildi hennar og prófa sig áfram. Megum ekki horfa framhjá öryggissjónarmiðum Áhyggjuefnið er annars staðar. Það er ekki tilraunastarfsemin sjálf sem ætti að valda ugg, heldur hættan á því að hún fari fram án stefnu, án skýrra leikreglna og án þess að fyrirtækið sjálft hafi yfirsýn yfir hvað er verið að gera. Þegar starfsfólk nýtir eigin áskriftir að gervigreindarlausnum til að leysa verkefni fyrir vinnustaðinn skapast staða sem fá fyrirtæki myndu sætta sig við á öðrum sviðum. Fyrirtæki gera almennt ráð fyrir því að sá búnaður sem notaður er í starfi sé á þeirra vegum, að aðgangur að hugbúnaði sé stýrður og að meðferð gagna fari fram innan skilgreinds öryggisumhverfis. Víðtæk notkun starfsfólks á eigin áskriftum að gervigreindarlausnum felur hins vegar í sér að verkefni, vinnugögn og jafnvel viðkvæmar upplýsingar kunna að rata inn í tæknilegt umhverfi sem fyrirtækið hefur hvorki valið né metið. Það er í raun ekki ósvipað því að starfsmaður mæti með eigin verkfæri eða hugbúnað til vinnu, eða fái utanaðkomandi aðila til að aðstoða við verkefni, án þess að skýrt sé hver beri ábyrgð, hvaða reglur gildi eða hvernig öryggi sé tryggt. Stefnumörkun er lykilatriði Viðbrögðin við þessari stöðu mega þó ekki vera einföld eða vélræn. Ein leið væri að fyrirtæki fjárfestu strax í greiddum gervigreindaráskriftum fyrir alla starfsmenn sem hugsanlega gætu nýtt tæknina og bönnuðu aðra notkun. Sú leið gæti vissulega dregið úr sumum tegundum áhættu, en hún er bæði kostnaðarsöm og oft óhagkvæm meðan notkunin er enn á tilraunastigi. Hin leiðin er að þjálfa starfsfólk og skapa tæknilegan og faglegan ramma utan um notkunina. Fræðsla er þar lykilatriði, bæði til að styrkja skilning á eðli tækninnar, möguleikum hennar og takmörkunum, og til að tryggja að notkun hennar samræmist kröfum um gagnaöryggi, persónuvernd og fagleg vinnubrögð. Það er hér sem stefnumótunin kemur inn sem lykilforsenda. Á meðan notkun gervigreindar er á tilraunastigi er auðvelt að segja sem svo að formleg stefna sé eitthvað sem megi bíða þar til tæknin hefur „þroskast“. En sú afstaða er varasöm. Það er einmitt þegar notkunin er dreifð, ólík milli sviða og að stórum hluta drifin áfram af frumkvæði einstaklinga sem þörfin fyrir skýran ramma er mest. Gervigreindarstefna á ekki fyrst og fremst að svara því hvort það megi nota tæknina eða nákvæmlega til hvers, heldur hvernig, hvar og við hvaða skilyrði. Hún þarf að skýra hvaða verkfæri eru heimil, hvaða gögn megi vinna með, hvenær nota skuli öruggari og greiddar lausnir, hvernig tryggja megi rekjanleika og mannlega ábyrgð og hvaða lágmarksþekkingu starfsfólk þurfi að hafa til að nýta tæknina af ábyrgð. Gervigreindarstefna Hagstofu Íslands. Markmiðsgreining til að móta skýra stefnu hratt Þetta sést vel á gervigreindarstefnu Hagstofu Íslands. Við stefnumótunina var notast við markmiðsgreiningu (e. Goal Tree), en sú aðferð er gagnleg vegna þess að hún byrjar ekki á tækninni sjálfri heldur á markmiðunum með notkun hennar. Fyrst er spurt hvaða árangri eigi að ná, síðan hvaða lykilþættir þurfi að vera til staðar til að það takist, og loks hvaða skilyrði þurfi að uppfylla innan hvers þáttar. Skilgreint markmið innleiðingar gervigreindar er að auka skilvirkni, gæði og áreiðanleika í vinnslu og miðlun hagtalna. Þetta markmið grundvallast á hlutverki stofnunarinnar og því leiðarljósi að vinna að upplýstu samfélagi. Skilyrði þess að markmiðið náist eru á traustir innviðir, næg þekking meðal starfsfólks og að ákvæðum laga og reglna sé fylgt. Kosturinn við þessa nálgun er sá að hún kemur í veg fyrir að stefnumótunin verði samhengislítið samsafn almennra yfirlýsinga. Hún þvingar stofnun eða fyrirtæki til að tengja notkun gervigreindar við starfssvið og leiðarljós starfseminnar og tryggir að allir tilgreindir lykilþættir og skilyrði séu nauðsynleg til að markmiðið náist. Þarna birtist kjarninn í góðri stefnu: hún er ekki hemill á nýsköpun heldur forsenda þess að nýsköpunin verði markviss, örugg og í samræmi við markmið skipulagsheildarinnar. Slík stefna er auk þess til þess gerð að standast tímans tönn. Þessi nálgun í stefnumörkun um notkun gervigreindar er nokkuð sem íslensk fyrirtæki gætu haft mikið gagn af. Fyrirtæki sem vilja nýta gervigreind vel ættu ekki að byrja á því að kaupa sem flestar áskriftir eða innleiða miðlægt kerfi fyrir alla. Þess í stað ættu þau að byrja á að svara nokkrum grundvallarspurningum: Hvernig er gervigreind líkleg til að nýtast á okkar starfssviði og styðja við okkar markmið? Hvers konar verkefni viljum við leysa betur? Hvaða gögn má nota og hvaða gögn má alls ekki setja inn í slík kerfi? Hvar liggur ábyrgðin þegar tæknin er notuð við greiningu, textagerð, þjónustu eða ákvarðanatöku? Hvaða lágmarksfærni þarf starfsfólk að búa yfir og hvernig tryggjum við hana? Og hvernig tryggjum við að notkunin skili ekki aðeins staðbundinni framleiðniaukningu hjá sumum starfsmönnum, deildum eða sviðum heldur færi skipulagsheildina alla nær markmiði sínu? Byggjum brú milli tilraunastarfsemi og ábyrgra vinnubragða Víðtæk tilraunanotkun gervigreindar er ekki vandamál. Hún er eðlilegt og í raun óhjákvæmilegt stig í innleiðingu þessarar nýju tækni. Vandamálið skapast þegar tilraunirnar fara fram án skýrrar stefnu, án sameiginlegs skilnings og án ábyrgðar. Fyrirtæki sem vilja ná raunverulegum ávinningi með notkun gervigreindar þurfa því að horfa á stefnumótun ekki sem síðara stig sem bíði þar til tæknin hefur fest sig í sessi, heldur sem forsendu þess að sú festa geti yfirleitt orðið til. Þannig má byggja brú milli tilraunastarfsemi og ábyrgra, skilvirkra og öruggra vinnubragða. Þessa brú virðast flest íslensk fyrirtæki og stofnanir enn eiga eftir að byggja. Höfundur er sérfræðingur hjá Hagstofu Íslands.